Mirastan men etme (ıskat) nedir? Evlatlıktan red hukuken mümkün müdür? Mirasçılıktan çıkarma sebepleri, geçerlilik şartları ve Yargıtay kararları ile hazırladığımız kapsamlı hukuk rehberini inceleyin.
Halk arasında “evlatlıktan reddetmek” olarak ifade edilen durum olmakla birlikte, hukukumuzda “mirasçılıktan çıkarma” (ıskat) kurumu ile karşılık bulmaktadır. Bir kişinin evladını aile bağlarından tamamen koparıp soybağını tek taraflı sona erdirmesi hukuken mümkün olmasa da, belirli ağır şartların varlığı halinde saklı paylı mirasçıların miras hakkından mahrum bırakılması mümkündür. Miras hukukumuzun en hassas konularından biri olan mirastan men etme işlemi, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü ile saklı paylı mirasçıların hakları arasındaki dengeyi korumayı amaçlayan istisnai bir yoldur.
MİRASTAN MEN ETME (MİRASÇILIKTAN ÇIKARMA) NEDİR?
Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın yapacağı bir ölüme bağlı tasarrufla (vasiyetname veya miras sözleşmesi), saklı paylı mirasçısını miras hakkından tamamen veya kısmen yoksun bırakmasıdır. Türk Medeni Kanunu (TMK) uyarınca kural olarak mirasbırakanın üzerinde tasarruf yetkisi bulunmayan “saklı pay” (mahfuz hisse), ancak mirastan çıkarma şartları oluştuğunda mirasçının elinden alınabilir.
Türk hukukunda mirasçılıktan çıkarmanın iki ana türü bulunmaktadır:
- Cezai Mirasçılıktan Çıkarma: Mirasçının ağır bir kusuru veya aile bağlarını sarsan davranışı nedeniyle uygulanan yaptırımdır.
- Koruyucu Mirasçılıktan Çıkarma: Mirasçının borç ödemeden aciz olması durumunda, miras payının alacaklılara gitmesini önleyerek mirasçının çocuklarını koruma amacı güder.
MİRASÇILIKTAN ÇIKARMA SEBEPLERİ NELERDİR?
TMK 510. maddesinde düzenlenen cezai mirasçılıktan çıkarma sebepleri sınırlı sayıda (numerus clausus) olup, bu sebeplerin dışındaki kişisel kırgınlıklar veya basit uyuşmazlıklar mirastan mahrum bırakma için yeterli değildir.
1. MİRASBIRAKANA VEYA YAKINLARINA KARŞI AĞIR BİR SUÇ İŞLENMESİ
Mirasçının, mirasbırakana veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi temel çıkarma sebebidir. Buradaki “ağır” ifadesi ceza hukuku anlamında değil, fiilin aile bağlarına olan etkisi ve bu bağları koparıp koparmadığına göre hukuk hâkimi tarafından takdir edilir.
- Suçun Kapsamı: Öldürmeye teşebbüs, fiziksel saldırı, ağır hakaret veya haysiyet zedeleyici eylemler bu kapsama girebilir.
- Mahkûmiyet Şart Değildir: Suç teşkil eden fiil nedeniyle mirasçının ceza alması veya davanın zamanaşımına uğraması mirastan çıkarılmaya engel değildir; fiilin işlenmiş olması yeterlidir.
- Yakın Kavramı: Sadece kan hısımları değil; mirasbırakanın duygusal bağ kurduğu dostları, nişanlısı veya ev çalışanları da “yakın” olarak kabul edilebilir.
2. AİLE HUKUKUNDAN DOĞAN YÜKÜMLÜLÜKLERİN ÖNEMLİ ÖLÇÜDE İHLAL EDİLMESİ
Mirasçının, mirasbırakana veya aile üyelerine karşı aile hukukundan kaynaklanan ödevlerini ağır bir biçimde ihmal etmesidir. Bir davranışın bu kapsama girebilmesi için sadece moral veya dini bir görevin ihlali değil, kanundan doğan bir yükümlülüğün ihlali şarttır.
- Örnek Haller: Ana-babaya bakmamak, hastalıkta ilgisiz kalmak, evi terk etmek, nafaka borcunu ödememek, aile onurunu zedeleyici yaşam sürmek gibi davranışlar “önemli ihlal” sayılabilir.
- Sadakat ve Yardım: Eşlerin birbirine karşı sadakat yükümlülüğünü (zina gibi) veya çocukların anne-babaya saygı ve yardım yükümlülüğünü ihlali bu maddedir.
MİRASÇILIKTAN ÇIKARILMANIN GEÇERLİLİK KOŞULLARI
Mirasbırakanın bir mirasçıyı mirastan men edebilmesi için sadece sebebin varlığı yeterli olmayıp, bu işlemin belirli şekil ve içerik şartlarına uygun yapılması zorunludur.
ŞEKİL ŞARTI: ÖLÜME BAĞLI TASARRUF
Mirastan çıkarma işlemi mutlaka vasiyetname veya miras sözleşmesi yoluyla yapılmalıdır. Sözlü beyanlar veya noter onayı olmayan alelade belgelerle mirasçılıktan çıkarma yapılamaz. Mirasbırakan, tasarrufundan her zaman tek taraflı olarak dönebilir.
SEBEBİN AÇIKÇA GÖSTERİLMESİ VE SOMUTLAŞTIRMA
En kritik koşul, mirastan çıkarma sebebinin ölüme bağlı tasarrufta açık ve ayrıntılı bir şekilde belirtilmesidir.
- Genel İfadeler Yetersizdir: “Hayırsız evlat olduğu için”, “Beni üzdüğü için” veya “Aile görevlerini yapmadığı için” gibi genel ve soyut gerekçeler Yargıtay tarafından geçersiz sayılmaktadır.
- Somut Olay Anlatılmalıdır: Hangi tarihte hangi olay yaşandığı, hangi hakaretin edildiği veya hangi bakım yükümlülüğünün nasıl ihmal edildiği vasiyetnamede detaylandırılmalıdır.
KUSUR VE HUKUKA AYKIRILIK
Mirasçının eyleminin kusurlu olması şarttır. Mirasbırakanın kendi kusuru ile mirasçının yükümlülüklerini yerine getirmesini engellediği durumlarda (örneğin evladı eve kabul etmemesi) çıkarma geçersizdir. Ayrıca mirasçının fiili, hukuka uygunluk sebebi barındırıyorsa (meşru müdafaa gibi) mirastan mahrum bırakma yapılamaz.
KORUYUCU MİRASÇILIKTAN ÇIKARMA: BORÇ ÖDEMEDEN ACİZ BELGESİ
TMK 513 uyarınca mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu (çocuklarını, torunlarını), saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarabilir.
- Amacı: Miras payının doğrudan icra takibindeki alacaklılara gitmesini engellemek ve bu payı mirasçının çocuklarına (mirasbırakanın torunlarına) ulaştırmaktır.
- Şartı: Çıkarılan payın, mirasçının doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülenmesi zorunludur. Eğer mirasçının hiç çocuğu yoksa bu yola başvurulamaz.
- İptal Durumu: Miras açıldığı anda aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya borç miktarı miras payının yarısını aşmıyorsa, mirasçı çıkarmanın iptalini isteyebilir.
MİRASTAN MEN EDİLEN KİŞİNİN HAKLARI VE İTİRAZ YOLLARI
Mirastan çıkarılan mirasçı, bu işleme boyun eğmek zorunda değildir. Yasalarımız, mirasçılıktan çıkarılan kişiye yargı yoluyla haklarını arama imkânı tanımıştır.
İPTAL DAVASI
Vasiyetnamede şekil eksikliği, mirasbırakanın ehliyetsizliği, irade sakatlığı (hata, hile, korkutma) veya çıkarma sebebinde “açık yanılma” varsa iptal davası açılabilir. Mirasbırakan, mirasçının aslında işlemediği bir suçu işlediğini sanarak (açık yanılma) onu mirastan çıkarmışsa, davanın kabulü ile mirasçı tüm yasal miras payını alır.
TENKİS DAVASI
Mirasbırakan geçerli bir sebep göstermemişse veya gösterilen sebep ispat edilememişse, mirasçılık tam olarak sona ermez; mirasçı saklı payını almak için tenkis davası açabilir. Bu davada ispat yükü, mirastan çıkarmadan yararlanan diğer mirasçılara aittir. Onlar, vasiyetnamede yazılı sebebin gerçekten var olduğunu ispatlayamazlarsa, çıkarılan mirasçı saklı payına kavuşur.
MİRASTAN ÇIKARMADA AFFIN ETKİSİ
Mirasbırakan, mirasçıyı sağlığında affederse ne olur? Bu konu doktrinde ve yargı kararlarında hassasiyetle ele alınmaktadır.
- Resmi Yol: Mirasbırakan, mirasçıyı affetmişse vasiyetnamesini resmi yolla geri almalı veya yeni bir tasarrufla eskiyi iptal etmelidir.
- Fiili Af: Mirasbırakan mirasçıyı sözlü olarak affetmiş ancak vasiyetnameyi değiştirmemişse, bu af tek başına vasiyetnameyi hükümsüz kılmaz. Ancak Yargıtay’ın bazı görüşlerine göre, mirasbırakanın sağlığında mirasçı ile barışması ve aile bağlarının yeniden kurulması, ölüm anında bulunması gereken “çıkarma sebebinin ortadan kalktığını” gösterdiği için tenkis davasına dayanak olabilir.
YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA ÖRNEK VAKALAR
Yargıtay, mirastan mahrum bırakma kararlarını incelenirken “aile bağlarının kopup kopmadığını” merkeze alır.
- Hasta Anne-Babayı Ziyaret Etmemek: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, ağır hastalığa yakalanan anne ve babasına bakmayan, onları ziyaret etmeyen ve “ona bakmayacağım” diyen evladın mirasçılıktan çıkarılmasını haklı bulmuştur.
- Vekâleti Kötüye Kullanmak: Yargıtay, bir evladın babasından aldığı vekâletnameyi kötüye kullanarak mal kaçırmasını tek başına “aile hukuku yükümlülüğü ihlali” değil, bir “borçlar hukuku meselesi” olarak görmüş ve mirastan çıkarma sebebi saymamıştır.
- Düşmanca Davranışlar: Mirasbırakanın eşinin cenazesinde mirasbırakanı sarsmak, ona herkesin önünde hakaret etmek ve toplumsal itibarını zedeleyici asılsız iddialarda bulunmak geçerli çıkarma sebebidir.
- Vesayet Davası Açmak: Sırf mirasbırakanı korumak amacıyla açılan vesayet (kısıtlama) davaları, dürüstlük kuralına uygunsa mirastan çıkarma sebebi olamaz; ancak mirasbırakanı küçük düşürmek için kötü niyetle açılmışsa sebep teşkil edebilir.
SIKÇA SORULAN SORULAR
EVLATLIKTAN RED DAVASI DİYE BİR DAVA VAR MIDIR?
Hayır, Türk hukukunda doğrudan “evlatlıktan red davası” isimli bir dava türü yoktur. Bu işlem mirasbırakanın vasiyetname düzenlemesiyle yapılır. Ölümden sonra ise mirasçılar bu vasiyetnameye karşı “iptal veya tenkis davası” açarlar.
MİRASÇILIKTAN ÇIKARILAN KİŞİ HİÇ Mİ MİRAS ALAMAZ?
Tam mirastan çıkarma halinde kişi hiçbir hak iddia edemez ve tenkis davası da açamaz. Ancak “kısmi çıkarma” yapılmışsa, mirasçı saklı payının çıkarma dışında kalan kısmı üzerinde hak sahibi olmaya devam eder.
MİRASTAN ÇIKARILAN EVLADIN ÇOCUKLARI MİRAS ALABİLİR Mİ?
Evet, mirasbırakan aksini vasiyetnamede belirtmedikçe, mirastan çıkarılan kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi kabul edilir. Bu durumda onun miras payı kendi altsoyuna (çocuklarına ve torunlarına) geçer.
ANNE VE BABA VASİYETNAMEDE NEDEN GÖSTERMEDEN EVLADINI MİRASTAN ÇIKARABİLİR Mİ?
Hayır, mirasçılıktan çıkarmanın geçerli olması için sebebin vasiyetnamede açıkça gösterilmesi zorunludur. Sebep gösterilmezse, çıkarma işlemi mirasçının saklı payı yönünden geçersiz kalır.
BORÇLARIM YÜZÜNDEN BABAM BENİ MİRASTAN ÇIKARABİLİR Mİ?
Sadece borcunuz olması mirastan çıkarma sebebi değildir. Ancak hakkınızda “borç ödemeden aciz belgesi” varsa, babanız saklı payınızın yarısını çocuklarınıza vermek şartıyla sizi koruyucu olarak mirastan çıkarabilir.
MİRASTAN ÇIKARMA İŞLEMİ İÇİN MAHKEMEYE GİTMEK ŞART MIDIR?
Mirasbırakan yaşarken mahkemeye gitmez, noter huzurunda veya el yazısıyla bir vasiyetname düzenler. Ancak bu vasiyetnamenin haklı olup olmadığı mirasbırakanın ölümünden sonra mahkemede tartışılır.
ALACAKLILAR MİRASTAN ÇIKARMAYA İTİRAZ EDEBİLİR Mİ?
İptal davasını alacaklılar açamaz, bu hak sadece mirasçılara tanınmıştır. Ancak mirasçı saklı payını korumak için tenkis davası açmazsa, şartları varsa mirasçının alacaklıları veya iflas masası bu davayı açabilir.
ÜVEY EVLAT MİRASTAN ÇIKARILABİLİR Mİ?
Üvey evlat, mirasbırakan tarafından evlat edinilmediği sürece zaten yasal mirasçı değildir; dolayısıyla mirastan çıkarılmasına teknik olarak gerek yoktur. Ancak “evlatlık” olan kişi öz evlat gibi saklı paylı mirasçıdır ve ağır sebepler varsa mirastan çıkarılabilir.
MİRASTAN MEN EDİLEN KİŞİ BABASININ BORÇLARINDAN SORUMLU OLUR MU?
Mirastan tamamen çıkarılan kişi mirasçılık sıfatını kaybettiği için mirasbırakanın borçlarından kişisel malvarlığı ile sorumlu tutulmaz. Ancak “kısmi çıkarma” veya “koruyucu çıkarma” hallerinde mirasçılık sıfatı sürdüğü için sorumluluk devam eder.
MİRASTAN ÇIKARMA İŞLEMİ NE KADAR SÜRER?
Vasiyetnamenin yapılması kısa bir işlemdir. Ancak ölüm sonrası mirasçılar arasında çıkacak “iptal veya tenkis davaları” mahkemelerin iş yüküne ve delillerin toplanmasına bağlı olarak 2 ila 5 yıl arasında sürebilmektedir.
