VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ DAVASI VE SEBEPLERİ
Velayetin değiştirilmesi davası nedir, hangi şartlarda açılır? Babanın velayeti alması, idrak yaşı ve Yargıtay kararları ışığında velayet değişikliği süreci hakkında.
VELAYET KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ
Velayet, ergin olmayan çocukların bakımı, eğitimi, korunması ve temsili konusunda anne ve babaya kanun tarafından tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Türk hukuk sisteminde velayet, sadece bir hak değil, aynı zamanda çocuğun menfaatlerini koruma borcudur. Evlilik birliği sürerken anne ve baba velayeti birlikte kullanır; ancak boşanma durumunda hakim, çocuğun üstün yararını gözeterek velayeti taraflardan birine tevdi eder. Velayet kararları kesin hüküm teşkil etmez; değişen yaşam koşulları ve çocuğun ihtiyaçları doğrultusunda her zaman yeniden düzenlenebilir.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ DAVASI NEDİR?
Velayetin değiştirilmesi davası, boşanma kararıyla velayeti kendisine verilen ebeveynin durumunun değişmesi veya velayet görevini aksatması durumunda, diğer ebeveynin veya ilgililerin talebiyle açılan bir davadır. Bu dava, çocuğun fiziksel, ruhsal ve ahlaki gelişimini koruma amacını taşır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uyarınca bu işlem bir “çekişmesiz yargı işi” olarak nitelendirilir. Yani velayet değişikliği sürecinde asıl olan tarafların uyuşmazlığından ziyade, mahkemenin “çocuğun üstün yararı” ilkesi doğrultusunda en doğru kararı vermesidir.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ SEBEPLERİ NELERDİR?
Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 183 ve m. 351, velayetin değiştirilmesini gerektiren temel durumları belirlemiştir. Ancak bu sebepler bunlarla sınırlı olmayıp çocuğun menfaatini olumsuz etkileyen her türlü yeni durum bir sebep olabilir.
ANNE VEYA BABANIN YENİDEN EVLENMESİ
Velayet sahibi ebeveynin yeniden evlenmesi tek başına bir velayet değişikliği sebebi değildir. Ancak yeni evlilik, çocuğun yaşam koşullarını kötüleştiriyorsa veya çocuk üvey ebeveyniyle ciddi uyum sorunları yaşıyorsa mahkeme velayeti değiştirebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin kararlarında belirtildiği üzere, annenin yeniden evlenmesi çocuk için bir risk oluşturmadığı sürece velayetin anneden alınması gerekmez.
VELAYET SAHİBİNİN BAŞKA BİR YERE TAŞINMASI
Ebeveynin çocuğun sağlığını, eğitimini veya diğer ebeveyniyle kişisel ilişkisini engelleyecek şekilde uzağa taşınması bir sebep teşkil edebilir. Taşınma olgusu süreklilik arz etmeli ve çocuğun düzenini bozacak nitelikte olmalıdır.
EBEVEYNİN VEFATI
Velayet sahibi ebeveyn öldüğünde velayet kendiliğinden diğer eşe geçmez; velayet askıda kalır. Bu durumda mahkeme, sağ kalan ebeveynin yaşam tarzını ve çocuğun menfaatlerini değerlendirerek velayeti ona verebilir veya çocuğa vasi tayin edebilir.
KİŞİSEL İLİŞKİ KURULMASININ ENGELLENMESİ
Çocuğun, velayeti olmayan ebeveyniyle görüşmesinin sürekli olarak engellenmesi, velayetin kötüye kullanılmasıdır. 7343 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile TMK m. 324’e eklenen fıkra uyarınca, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerine uyulmaması durumunda çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir.
ÇOCUĞUN BAKIMININ İHMAL EDİLMESİ
Ebeveynin çocuğu uzun süre başkasına (örneğin büyükanneye) terk etmesi, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarını savsaklaması velayetin değiştirilmesi için güçlü bir nedendir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin bir kararında, çocuğun uzun süre baba yanında kalmış olmasının fiili durum ile hukuki durumun örtüşmesi gerekliliği nedeniyle velayet değişikliğini gerektireceği vurgulanmıştır.
BAĞIMLILIK VE SAĞLIK SORUNLARI
Velayet sahibi ebeveynin alkol, uyuşturucu bağımlılığı bulunması veya çocuğun bakımını imkansız kılan ağır bir hastalığa yakalanması velayetin değişmesi veya kaldırılmasına yol açar.
ÇOCUĞUN ÜSTÜN YARARI İLKESİ
Velayet davalarının en önemli ölçütü “çocuğun üstün yararı”dır. Mahkeme, karar verirken anne veya babanın isteklerinden ziyade; çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal ve toplumsal gelişimini en iyi hangi ortamda sağlayabileceğine bakar. Eğer ana ve baba yararı ile çocuk yararı çatışırsa, çocuğun yararına üstünlük tanınması zorunludur.
VELAYET DAVASINDA İDRAK YAŞI VE ÇOCUĞUN GÖRÜŞÜ
Yargıtay ve uluslararası sözleşmeler (Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m. 12), belirli bir olgunluğa (idrak çağına) ulaşmış çocuğun, kendisini ilgilendiren davalarda görüşünün alınmasını zorunlu kılar.
- İdrak Yaşı Nedir? Yargıtay uygulamalarına göre genellikle 8 yaş ve üzerindeki çocuklar idrak çağında kabul edilir.
- Görüşün Bağlayıcılığı: Çocuğun tercihi tek başına yeterli değildir; ancak çocuğun tercihi üstün yararına aykırı bir durum içermiyorsa mahkeme bu görüşe önem vermelidir.
- Uzman Desteği: Çocuk mahkemede kendisini rahat ifade edemeyecek durumdaysa psikolog veya pedagog eşliğinde dinlenir.
SOSYAL İNCELEME RAPORU (SİR) NEDİR?
Velayetin değiştirilmesi davalarında hakim, tarafların beyanlarıyla yetinmez; sosyal hizmet uzmanı, psikolog veya pedagogdan oluşan bir heyetten sosyal inceleme raporu ister. 4787 sayılı Kanun m. 5 uyarınca hazırlanan bu raporlarda şu unsurlar incelenir:
- Ebeveynlerin ekonomik ve sosyal durumları.
- Çocuğun yaşadığı evin fiziksel koşulları ve hijyeni.
- Ebeveynlerin çocukla olan duygusal bağı ve ilgi düzeyi.
- Çocuğun kiminle yaşamak istediğine dair beyanları.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ DAVASINDA USUL VE YETKİ
Velayetin değiştirilmesi davaları, basit yargılama usulüne tabidir.
- Görevli Mahkeme: Aile Mahkemeleridir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemeleri bu sıfatla davaya bakar.
- Yetkili Mahkeme: Kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Ancak çekişmesiz yargı niteliğinde olduğundan, talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesinde de dava açılabilir.
- Dava Süresi: Genellikle 6 ay ile 1,5 yıl arasında sonuçlanabilmektedir.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ VE KALDIRILMASI ARASINDAKİ FARKLAR
Velayetin değiştirilmesi, velayetin bir ebeveynden alınıp diğerine verilmesidir; velayet yine ana-babada kalır. Velayetin kaldırılması ise ebeveynlerin velayet görevini ağır şekilde ihmal etmesi (şiddet, cinsel istismar vb.) durumunda başvurulan en ağır tedbirdir ve çocuğa vasi atanmasıyla sonuçlanır.
BABANIN VELAYETİ ALMASI VE ŞARTLARI
“Bir baba çocuğun velayetini nasıl alır?” sorusu uygulamada sıkça sorulmaktadır. Babanın velayeti alabilmesi için annenin velayet görevini yerine getiremediğini veya çocuğun baba yanında kalmasının onun üstün yararına daha uygun olduğunu ispatlaması gerekir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin bir kararında, annede olan velayetin, çocuğun fiilen baba yanında yaşaması ve babada kalmak istediğini beyan etmesi üzerine babaya verilmesi gerektiği hükme bağlanmıştır.
- Annenin uyuşturucu madde kullanması, çocuğun fiziksel güvenliğini tehlikeye atan bir yaşam tarzı sürmesi gibi durumlarda velayet babaya verilir.
VELAYET DEĞİŞİKLİĞİNİN SONUÇLARI
- Bakım ve Temsil: Çocuğun bakım, eğitim ve yasal temsil yetkisi yeni velayet sahibine geçer.
- Kişisel İlişki: Velayeti alınan ebeveyn ile çocuk arasında yeni bir kişisel ilişki takvimi belirlenir.
- İştirak Nafakası: Velayeti alan ebeveyn lehine, diğer tarafın ekonomik gücü oranında iştirak nafakasına hükmedilir. Velayetin değiştirilmesine ilişkin kararlar kesinleşmeden infaz edilemez; bu nedenle nafaka yükümlülüğü de kararın kesinleşmesiyle başlar.
SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)
VELAYET DAVASINDA İDRAK YAŞI KAÇTIR?
Yargıtay uygulamasına göre idrak yaşı 8 yaş ve üzeridir. 8 yaşındaki çocukların görüşleri mahkemece bizzat veya uzman aracılığıyla alınmalıdır.
VELAYET DEĞİŞİKLİĞİ İÇİN NE YAPMAK GEREKİR?
Yetkili Aile Mahkemesi’ne, velayetin değiştirilmesini gerektiren haklı sebepleri ve somut delilleri içeren bir dava dilekçesi ile başvurulmalıdır.
ANLAŞMALI VELAYET DEĞİŞİKLİĞİ MÜMKÜN MÜ?
Evet. Ebeveynler bir protokol hazırlayarak velayet değişikliği konusunda uzlaşabilirler. Hakim bu protokolü çocuğun üstün yararına uygun bulursa onaylar.
ANNE YENİDEN EVLENİRSE VELAYET BABAYA GEÇER Mİ?
Yalnızca yeniden evlenme bir değişiklik sebebi değildir. Ancak bu durum çocuğun bakımını aksatıyorsa veya çocuk için riskli bir ortam yaratıyorsa velayet babaya verilebilir.
MALİ DURUMU DAHA İYİ OLAN EBEVEYN VELAYETİ ALIR MI?
Hayır. Maddi durumun iyiliği tek başına velayetin değiştirilmesi sebebi değildir. Zayıf olan tarafa iştirak nafakası ödenerek çocuğun ihtiyaçları karşılanabilir.
VELAYETİN DEĞİŞTİRİLMESİ DAVASI NE KADAR SÜRER?
Yerel mahkeme aşaması ortalama 5 ila 12 ay sürer. İstinaf süreciyle birlikte kesinleşme süresi 1,5 – 2 yılı bulabilir.
ÇOCUK 12 YAŞINDAN BÜYÜKSE VELAYETİ KİM ALIR?
12 yaş ve üzerindeki çocukların görüşleri çok daha belirleyicidir. Çocuk üstün yararına aykırı olmayan bir tercih yaparsa mahkeme genellikle bu tercihe uyar.
VELAYET SAHİBİ EŞİN HAPSE GİRMESİ DURUMUNDA NE OLUR?
Ebeveynin hapse girmesi, velayet görevini yerine getirmesine engel bir durumdur ve velayetin değiştirilmesine veya kaldırılmasına neden olur.
VELAYET DEĞİŞİNCE NAFAKA ÖDEME YÜKÜMLÜLÜĞÜ NE OLUR?
Velayet kendisine verilen ebeveynin nafaka borcu biter; velayeti kaybeden taraf, çocuğun giderlerine katılmak üzere iştirak nafakası ödemeye başlar.
ÇOCUK ANNESİNİ GÖRMEK İSTEMİYORSA VELAYET DEĞİŞİR Mİ?
Çocuğun geçerli nedenlerle (şiddet, istismar vb.) ebeveynini görmek istememesi velayetin değiştirilmesinde önemli bir kriterdir.
VELAYET DAVASINDA SOSYAL İNCELEME RAPORU ZORUNLU MUDUR?
Evet, çocuğun üstün yararının tespiti için uzmanlar tarafından hazırlanan bu raporun alınması Yargıtay tarafından bir zorunluluk olarak kabul edilmektedir.
