AİLE KONUTU ŞERHİ NASIL KONULUR?

Aile konutu şerhinin amacı, evli çiftin tüm yaşam faaliyetlerini birlikte sürdürdüğü, ortak yaşam alanı olan aile konutunun tapuda kayda alınmasıdır. Aile konutuna tapuda “aile konutu” şerhi konulmasıyla, mülkiyet sahibi eşin diğer eşin izni olmaksızın evi satması, devretmesi, kiraya vermesi veya üzerinde hak sınırlaması yapması önlenir. Bu düzenleme, kanunen evli çiftin ortak ikametgâhını (aile konutunu) korumayı hedefler ve Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesiyle güvence altına alınmıştır.

Aile konutu, aile bireylerinin birlikte yaşadığı, birlikte anılar biriktirdiği evi ifade eder. Aile konutu şerhi ise bu evi tapu sicilinde koruyan kayıttır. Yani malik olan eş, diğer eşin açık rızası olmadan aile konutu üzerindeki tasarruflarda bulunamaz (örneğin satamaz, bağışlayamaz, devredemez). Bu sayede aile fertlerinin barınma hakkı güvence altına alınır. Makalemizde aile konutu şerhinin tanımını, kapsamını, nasıl konulacağını, gerekli belgeleri, hukuki dayanağını ve kaldırılma şartlarını ayrıntılı şekilde ele alacağız.

AİLE KONUTU NEDİR?

“Aile konutu”, eşlerin birlikte yaşadığı ve her iki eşin evlilik birliği süresince esas ikamet yeri olarak benimsediği konutu ifade eder. Türk Medeni Kanunu gerekçesine göre, aile konutu, “eşlerin bütün yaşam faaliyetlerini gerçekleştirdiği, yaşantısına buna göre yön verdiği, anılarla dolu alan” olarak tanımlanır. Yani aile konutu, çiftin ortak hayatını sürdürdüğü ve manevi bağ kurduğu evdir. Bu nedenle aile konutu niteliği taşıyan bir konutta yapılan işlemler özel korumaya tabidir.

Ailenin yıl içinde birden fazla yerde (örneğin yazlık ev veya tatil yeri) konaklaması aile konutu kavramını değiştirmez; esas olan süreklilik ve ailenin yaşam merkezinin belirlenen konut olmasıdır. Aile konutunun tapuda kayıtlı, sabit bir taşınmaz olması gerekir. Tapu kaydında “konut” olarak gösterilmese bile, fiilen yerleşim yeri olarak kullanılan tarla veya bahçe üstündeki sabit ev de aile konutu sayılabilir. Özetle, aile konutu eşlerin düzenli olarak birlikte yaşadığı, ortak hayat düzenlerinin merkezini oluşturduğu evdir.

AİLE KONUTU ŞERHİ NEDİR?

Aile konutu şerhi, tapu kütüğünde ailenin birlikte yaşadığı konuta kaydedilen bir sınırlamadır. Bu şerh, malik olan eşin diğer eşin açık rızası olmadan konut üzerinde tasarruf etmesini engeller. Örneğin tapu kütüğündeki aile konutu şerhi nedeniyle malik eş, aile konutunu satamaz, bağışlayamaz, devredemez, ipotek edemez veya kiraya veremez. Ancak bu kısıtlamalar, mahkeme kararı ile yapılan zorunlu işlemler (örneğin haciz, tedbir, satış) için aranmaz. Dolayısıyla aile konutu şerhi “malike ait taşınmazda diğer eşin onayı olmadan hiçbir tasarruf yapılamaz” şeklinde bir içeriğe sahiptir.

Aile konutu şerhinin asıl amacı, evli çiftin konutunun diğer eşin haberi veya izni olmaksızın el değiştirmesine, kiralanmasına veya aile yaşamını bozacak işlemlere konu olmasına engel olmaktır. Böylece özellikle çocukların ve evde yaşamını idame ettiren eşin barınma hakkı korunur. Aile konutu şerhi, Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesiyle yasal statüye kavuşturulmuş, uygulama usul ve esasları Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün ilgili genelgeleriyle düzenlenmiştir.

AİLE KONUTU ŞERHİ İÇİN GEREKLİ KOŞULLAR

Aile konutu şerhi, ancak aşağıdaki şartlar bir arada gerçekleştiğinde istenebilir:

• Geçerli evlilik bağı: Eşlerden en az birinin diğerinin aile konutu üzerinde tasarrufu önleyici şerh koyma hakkını kullanabilmesi için aralarında hukuken geçerli bir evlilik ilişkisi (resmî nikâh) olmalıdır. Evlilik henüz resmen başlamış sayılmadığı sürece aile konutu şerhinin konulması mümkün değildir.
• Aile konutu tanımına uyan ortak konut: Aile konutu olarak gösterilmesi istenen taşınmaz, eşlerin gerçekten birlikte yaşadığı ve ortak yaşam merkezleri olan bir konut olmalıdır. Bu taşınmaz mutlaka tapu kütüğüne kayıtlı olmalı ve eşlerin ikametgâhı (ikamet ettikleri esas adres) olarak kullanılmaktadır. Kiralık evde oturuyor olsalar bile, tapuda kayıtlı bir kiralanan daire aile konutu sayılabilir ve şerhe konu edilebilir.
• Tek bir konut: Eşler birden fazla yerde ikamet etseler bile tapuda sadece bir taşınmaz aile konutu olarak şerh edilebilir. Örneğin yazlık veya tatil amaçlı kullanılan mekânlar aile konutu şerhine konu edilemez; şerh, aile hayatının esas merkezini oluşturan taşınmaz için verilir.

Şerh konulurken aile konutu olarak belirlenecek adres eşlerin her ikisi tarafından da benimsenmiş olmalıdır. Eşler arasında fiilen birlikte yaşama sona erse bile, resmi boşanma kararı kesinleşene kadar tapudaki aile konutu şerhi devam eder. Örneğin bir eşin evden ayrılması veya boşanma davasının açılması tek başına şerhi kaldırmaz. Evlilik sona erince (boşanma, ölüm veya evliliğin iptali ile) şerhin etkisi kalkar.

AİLE KONUTU ŞERHİ NASIL KONULUR?

Aile konutu şerhi koydurmak için iki temel yol vardır:

1. Tapu Müdürlüğüne başvuru: Taşınmazın maliki olmayan eş (evin tapuda ismi geçmeyen veya ismi geçse bile malik eşe oranla daha az hissesi olan eş) gerekli belgelerle doğrudan tapu müdürlüğüne giderek aile konutu şerhi talebinde bulunabilir. Başvuruda bir dilekçe yazılır ve tapu sicilinde ilgili taşınmazın şerhler hanesine “aile konutu” şerhi konulması istenir. Tapu Dairesi, belgelerin uygunluğunu inceler. Bu yolla şerh işlemi, beklemeye gerek kalmadan aynı gün sonuçlanabilir.
2. Mahkeme kararı ile şerh: Eşlerden biri aile konutu olduğunu iddia ettiği taşınmaz için şerh istemiyle aile mahkemesine başvurabilir. Mahkeme ön inceleme yaparak taşınmazın aile konutu niteliğinde olduğuna hükmederse kararında şerh işlemini tapu siciline bildirebilir (TMK m.199). İlgili mahkeme kararı tapu müdürlüğüne gönderilir ve konuta aile konutu şerhi düşülür. Bu yöntem, taraflar arasında uzlaşma sağlanamadığında veya tapu müdürlüğü işlemi yapmayı reddettiğinde başvurulan yoldur.

Başvuru Şartları ve Gereken Belgeler

Aile konutu şerhi başvurusunda bulunacak eşten istenen temel belgeler şunlardır:

• Yerleşim yeri belgesi (ikametgâh belgesi): MERNİS’ten veya nüfus müdürlüğünden alınmış, taşınmazın eşlerin ikamet adresi olduğunu gösteren belge.
• Nüfus kayıt örneği: Eşlerin medeni hallerini ve aile ilişkilerini gösterir nüfus kayıt örneği. (Eşlerin evli olduklarının resmi belgesi).
• Vesikalık fotoğraflar ve kimlik fotokopisi: Başvuran eşin nüfus cüzdanı fotokopisi ve imzalı vesikalık fotoğrafı. İşlemi vekâletle yapıyorsa noter onaylı vekaletname.

Gerekli olabilecek ek belgeler: Tapu görevlisi, ikametgâh belgesi veya nüfus kaydına rağmen konutun fiili durumu hakkında şüpheye düşerse aşağıdaki belgeleri isteyebilir:
– Muhtarlık veya belediye yazısı (yerleşim belgesi) – “Bu yer gerçekten aile konutu olarak kullanılmaktadır” şeklinde yetkili tarafından verilmiş belge.
– Tapu ve Kadastro mühendisleri tarafından düzenlenmiş zemin tespiti raporu (taşınmazın niteliğini ve kullanım durumunu açıklayan rapor).

Bu belgeler ve aile konutu şerhi talep dilekçesi ile tapu müdürlüğüne başvuran eşin istemi, evrak eksiksizse kısa sürede karşılanır. Şerh için herhangi bir harç veya ücret alınmaz (492 sayılı Harçlar Kanunu’nda bu işlem için ücret öngörülmediği için aile konutu şerhi ücretsiz olarak tapuya işlenir).

TAPUDA AİLE KONUTU ŞERHİ İŞLEMİ

Tapu müdürlüğüne başvuru yapan eşten, malik olan diğer eşin rızası aranmaz. Yetkili memur, istenen belgeleri inceledikten sonra taşınmazın bağımsız bölüm bilgilerine “aile konutu şerhi” düşülmesini sağlar. Böylece üçüncü şahıslar da tapu kütüğünde bu şerhle karşılaştığında söz konusu dairenin aile konutu olduğunu öğrenir. Bu durum, özellikle taşınmazın iyi niyetli alıcısı olsa bile rızasız yapılan satışın geçersiz sayılabilmesini mümkün kılar (TMK m.1023/ iyiniyetli üçüncü).

E-devlet üzerinden yapılan “web tapu” işlemleri aracılığıyla da aile konutu şerhi bildirimi yapılabilmektedir. E-Devlet kapısına giriş yapılarak Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü hizmetleri arasından “Aile Konutu Şerhi Bildirimi” seçildiğinde şerh talebi online olarak iletilebilir. Ancak bu yolla işlem sonrası mutlaka tapu müdürlüğüne teslim edilen belgelerin yüklenmesi gerekmektedir.

AİLE KONUTU ŞERHİNİN HUKUKİ SONUÇLARI

Aile konutu şerhi konulunca, aşağıdaki işlemleri malik olan eş ancak diğer eşin açık rızası ile yapabilir:

• Satış, bağış, devretme: Aile konutu tapuda kayıtlıysa malik eş, diğer eşin onayı olmadan evi üçüncü kişiye satamaz ya da bağışlayamaz. Şerh olmadığı halde başka şekilde satılmış olsa dahi, şerhi olmayan eş dava açarak satışı iptal ettirebilir.
• Kira sözleşmesi: Taşınmaz kiralıksa, malik eş kira sözleşmesini diğer eşin izni olmadan feshedemez. Dolayısıyla aile konutu kira edilmişse bile, eşi kiradan çıkarmak için onun onayı zorunludur.
• Hakkın sınırlandırılması: İpotek koyma, satış vaadi, intifa, sükna (oturma) hakkı tesisi gibi taşınmaz üzerindeki hakları kısıtlayıcı işlemler de diğer eşin muvafakati olmadan yapılamaz.

İstisnai durumlar: Mahkeme kararı ile zorunlu olarak yapılan işlemlerde eş onayı aranmaz. Örneğin borç nedeniyle mahkemece verilen karar uyarınca aile konutunun cebren satışı, haciz veya tedbir konması gibi işlemler eş rızası olmadan gerçekleşebilir. Bu yaptırımlar aile konutu şerhi olsa bile geçerlidir.

Özetle aile konutu şerhi, malik olan eşin tek başına tasarrufunu engelleyen bir kayıttır. Şerh konulmuş bir evde malik olan eş sadece diğer eşin izniyle (muvafakatini gösteren belgeyle) satma, kiraya verme veya ipotek işlemlerini gerçekleştirebilir. Böylece aile fertlerinin barınma hakkı ve ekonomik güvenliği korunur.

Tapu sicilinde aile konutu niteliğindeki evler, aile düzeninin korunması amacıyla şerh altına alınır. Aile konutu tanımı gereği, bir konutun tapu kaydında mutlaka “konut” ibaresi olması gerekmez; tapu kaydında tarla veya arazi olarak görünen bir yerde yapılmış sabit ev de aile konutu olarak kabul edilip şerh edilebilir. Örneğin kırsal kesimde bir çiftçinin tarla üzerindeki evine tapuda aile konutu şerhi konulabilir. Bu durumda malik eş taşınmazı başkasına devretmek istese bile, eşinin izni olmadan bu işlemi gerçekleştiremez. Aile konutu şerhi, uygulamada bu şekilde kırsalda veya şehir içindeki farklı nitelikteki konutlarda da hayata geçirilebilir.

AİLE KONUTU ŞERHİNİN KALDIRILMASI

Aile konutu şerhi geçici bir şerh değildir; evlilik süresince devam eder. Şerhin ancak aşağıdaki durumlarda kaldırılması mümkündür:

• Evliliğin sona ermesi: Boşanma veya evliliğin iptali, eşlerden birinin ölümü veya gaiplik kararı ile evlilik birliğinin son bulması aile konutu şerhini kendiliğinden ortadan kaldırır. Ancak boşanma durumunda kararın kesinleşmesi beklenir; sadece dava açılması tek başına yeterli değildir.
• Tarafların ortak talebi: Eşler birlikte başvurarak aile konutu şerhinin kaldırılmasını isteyebilir. Birlikte bırakma istemi veya ikamet adreslerini değiştirerek artık birlikte oturmadıklarını belgelemeleri halinde şerh kaldırılabilir.
• Mahkeme kararı: Kısaca ifade etmek gerekirse, eğer aile konutu şerhi mahkeme kararıyla konulmuşsa, kaldırma için de mahkeme kararı gereklidir. İlgili mahkeme bir başka davada şerhin artık gereksiz olduğuna karar verebilir.
• Şerhin konulduğu taşınmaz artık aile konutu değilse: Eşler ikamet adresini değiştirip birlikte başka bir eve taşınmışsa, önceki evin aile konutu özelliği kalkar; böylece eski konuttaki aile konutu şerhi kaldırılabilir.
• Yanlışlıkla konulmuş şerh: Örneğin Mahkeme veya Tapu Müdürlüğü incelemesi sırasında taşınmazın aile konutu olmadığı anlaşılırsa, işlemle konmuş şerh iptal edilebilir.

Bu durumların varlığını belgeleyen yazılı istek ve kararlar tapu siciline sunulduğunda, tapu müdürlüğü aile konutu şerhini tescilden düşer. Sonuçta aile konutu şerhi kalktıktan sonra malik olan eş konut üzerindeki tüm tasarruf haklarını eşinin rızasına gerek kalmadan kullanabilir.

SIKIÇA SORULAN SORULAR

Boşandıktan sonra aile konutu şerhi koydurabilir miyim?

Evlilik sona erdikten sonra aile konutu koruması da sona erer. Mahkeme kararıyla boşanma kesinleşmişse, aile konutu şerhi de düşer. Henüz dava açılmış olması veya boşanma kararı kesinleşmemişse şerh kalkmaz. Dolayısıyla boşanma sonrası şerh koyma talebi, evlilik bitmişse mümkün değildir.

Aile konutu şerhi olan ev kiralanabilir mi?

Aile konutu niteliğindeki taşınmaz kiralama işlemi yapılabilir ancak malik olmayan eşin rızası gereklidir. Tapuda şerh olsa bile, şerhi koyan eş oturma hakkına engel değildir; malik eş diğer eşi bilgilendirip onay alırsa kiralama yapılabilir. Özetle aile konutu şerhinin bulunması kira sözleşmesine engel değildir; yalnızca her iki eşin birlikte onayı aranır.

E-Devlet’ten aile konutu şerhi koyabilir miyim?

Evet, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün web tapu (e-Devlet) sistemi üzerinden aile konutu şerhi bildirimi yapılabilir. E-Devlet’e giriş yaptıktan sonra ilgili hizmetler arasında “Aile Konutu Şerhi Bildirimi” sekmesi bulunur. Gerekli belgeleri sisteme yükledikten sonra elektronik başvuru yapılabilir. Ancak sonuçta işlemin kesinleşmesi için tapu müdürlüğüne gidip evrak teslimi gerekebilir.

Aile konutu şerhi olan ev satılabilir mi?

Aile konutu şerhi, evin satışını tek başına engellemez; ancak satış için her iki eşin rızası şarttır. Şerh varsa malik eş diğer eşi haberdar etmeden satamaz. Eğer rıza olmadan bir satış gerçekleşmişse, şerhi koyan (diğer) eş hemen tapu iptal ve tescil davası açarak satışı iptal ettirebilir. Bu durumda üçüncü şahıs iyi niyetli olsa bile aile konutu şerhinden haberdar sayıldığından işlemi lehine göremez ve mahkeme tapu kayıtlarını eski hale getirir. Yani eşlerin rızası olmadan yapılan satış TMK 194’e göre geçersiz sayılır. (Üçüncü kişi daha sonra satıştan haberdar eşten onay alırsa satış geçerli hale gelebilir.)

Aile konutu şerhi ne zaman kalkar?

Aile konutu şerhi, evlilik sona erdiğinde otomatik olarak kalkar. Boşanma, ölüm, gaiplik kararı veya evliliğin iptali gibi nedenlerle evlilik hukukî olarak sona erdiğinde aile konutu şerhi de hükümsüz olur. Şerhin ortadan kalkması için boşanma davalarında kararın kesinleşmiş olması gerekir; dava aşamasındaki geçici kararın şerhi kaldırma etkisi yoktur. Ayrıca eşler birlikte başka bir konuta taşınmışsa, eski konut aile konutu niteliğini kaybederek şerh de kalkar. Eşlerin ortak talebiyle de şerh iptal edilebilir.

Şerhi talep etmeye kimler yetkilidir?

Aile konutu şerhi isteyen kişiler eşlerdir. Tapu Kaydı malik olmayan eş, malik olan eş veya her ikisi birlikte şerh isteminde bulunabilir. Yani eşlerden herhangi birinin, yasal evlilik bağıyla bağlı olduğu konuta şerh koydurma hakkı vardır. Tapu müdürlüğü, istenen belgeler tam ise başvuruyu reddedemez. Şerh talebi özellikle maliki olmayan eşe tanınarak ailenin korunması amaçlanmıştır.

Birden fazla konuta aile konutu şerhi konulabilir mi?

Hayır. Aile konutu şerhi tek bir konut için alınabilir. Eşlerin birden fazla evi olsa dahi (örneğin şehir evi ve yazlık), sadece bir tanesi aile konutu olarak tescil edilebilir. Ailenin yaşam merkezini oluşturacak asıl konut şerh için seçilmelidir. Bu sayede hukuki koruma belirli bir adrese odaklanarak uygulanır.

Aile konutu şerhi kaç yıl geçerli?

Aile konutu şerhi süreli bir kısıtlama değildir. Başvuru ve şartlar uygun olduğu sürece şerh tapuya işlenir ve evlilik süresince geçerliliğini sürdürür. Belirli bir zaman aşımı veya yenileme gereksinimi yoktur; sadece evlilik sona erince veya yukarıda belirtilen kaldırma koşullarından biri gerçekleşince etkisini yitirir.

Aile konutu şerhi masraflı mıdır?

Hayır. Aile konutu şerhinin tapu siciline işlenmesi için başvuran eşten herhangi bir harç veya ücret talep edilmez. Harçlar Kanunu’nda bu işlemle ilgili bir ücret öngörülmediğinden, aile konutu şerhi ücretsiz olarak verilir. Başvuran eş sadece gerekli belgeleri hazırlayıp tapuya gider.

Aile konutu şerhi kaldırılabilir mi?

Evet, yukarıda sayılan durumlar oluştuğunda aile konutu şerhi kaldırılabilir. Şerh mahkeme kararıyla konulduysa, kaldırılması için de mahkeme kararı gerekir. Boşanma durumunda kararın kesinleşmiş nüshası ile tapuya başvurarak şerh kaldırılabilir. Eşler birlikte başvurarak şerhi iptal ettirebileceği gibi, şerhi koyan eşin tek taraflı isteğiyle de kaldırılabilir. Eşlerden biri ölürse kalan eş talep ederse şerh düşer. Özetle, aile hayatı sona erdiğinde veya eşlerin birlikte yaşamayacağı bir konuma geçildiğinde aile konutu şerhi sonlandırılır.

HUKUKİ DANIŞMANLIK VE DESTEK

Aile konutu şerhi konusu karmaşık hukuki detaylar içerir. Haklarınızın tam olarak korunması için sürecin doğru yürütülmesi önemlidir. Profesyonel hukuki destek almak, eksiksiz belge hazırlamayı ve başvuruyu doğru kanala iletmeyi sağlar. Uzman avukattan alacağınız danışmanlık, olası uyuşmazlıklarda hak kayıplarını önleyebilir. Bu nedenle, aile konutu şerhiyle ilgili işlemlerde deneyimli bir aile veya gayrimenkul avukatından yardım almanız müvekkil haklarınızı etkin şekilde koruyacaktır.