20 MADDEDE CEZA DAVALARINDA BİLİNMESİ GEREKENLER: VATANDAŞLAR İÇİN KAPSAMLI ADLİ SÜREÇ REHBERİ
Hukuk sisteminin en ağır yaptırımlara sahip sürçlerinden ceza davalarında bilinmesi gerekenler hakkında bilgi sahibi olmak, hak kayıplarını önlemek ve adaletin tecellisini sağlamak adına hayati önem taşır. Bir suç isnadı ile karşı karşıya kalmak, sadece hukuki bir süreç değil, aynı zamanda kişi üzerinde ciddi bir maddi ve manevi baskı oluşturan zorlu bir dönemdir. Bu rehber, Türkiye genelindeki tüm vatandaşlarımızın bir ceza davası sürecinde karşılaşabileceği temel aşamaları, süreleri ve haklarını sade bir dille açıklamak amacıyla hazırlanmıştır.
CEZA HUKUKU VE TEMEL KAVRAMLAR NEDİR?
Ceza hukuku, devletin toplumsal düzeni korumak amacıyla koyduğu emir ve yasakları, bu kurallara uyulmadığında uygulanacak yaptırımları düzenleyen kamu hukuku dalıdır.
SUÇ VE CEZA KAVRAMI
Türk Ceza Hukuku sistemine göre suç, kanunda açıkça tanımlanmış, hukuka aykırı fiillerdir. Ceza ise suç işleyen kişinin ıslahını ve toplumun korunmasını amaçlayan caydırıcı yaptırımlardır.
ŞÜPHELİ, SANIK VE MAĞDUR KİMDİR?
Ceza yargılamasında kişilerin hukuki statüleri bulundukları aşamaya göre değişir:
- Şüpheli: Soruşturma aşamasında suç şüphesi altında olan kişidir.
- Sanık: İddianamenin kabulüyle başlayıp hüküm kesinleşinceye kadar yargılanan kişidir.
- Mağdur: Suç teşkil eden fiil nedeniyle doğrudan zarar gören kişidir.
- Müşteki (Şikâyetçi): Suçtan zarar görüp durumu adli mercilere bildiren kişidir.
CEZA YARGILAMASI AŞAMALARI NASIL İŞLER?
Bir ceza davası kural olarak dört ana evreden oluşur: Soruşturma, Kovuşturma, Kanun Yolları (İstinaf ve Temyiz) ve İnfaz.
SORUŞTURMA EVRESİ: SÜRECİN BAŞLANGICI
Soruşturma, bir suçun işlendiği şüphesinin Cumhuriyet Savcılığına ulaşmasıyla başlar. Savcılık, ihbar, şikâyet veya re’sen (kendiliğinden) öğrenme yoluyla harekete geçer. Bu evrenin temel amacı, maddi gerçeği araştırmak ve dava açılması için yeterli delil olup olmadığını tespit etmektir. Soruşturma sonunda savcı; ya bir iddianame hazırlayarak kamu davası açar ya da yeterli delil yoksa Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı (KYOK) verir.
KOVUŞTURMA EVRESİ: MAHKEME SÜRECİ
İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle başlayan ve hükmün kesinleşmesine kadar devam eden aşamaya kovuşturma denir. Bu aşamada artık yargılamayı mahkeme yürütür ve şüpheli “sanık” sıfatını alır. Kovuşturma evresi kural olarak aleni, sözlü ve duruşmalı yapılır.
CEZA DAVALARINDA GÖREVLİ MAHKEMELER
Türkiye’de ceza davaları, suçun niteliğine göre farklı mahkemelerde görülür.
ASLİYE CEZA MAHKEMESİ
Kasten yaralama, hakaret, hırsızlık ve tehdit gibi suçlar genellikle Asliye Ceza Mahkemesinin görev alanına girer.
AĞIR CEZA MAHKEMESİ
Kanunların açıkça görevlendirdiği ciddi suçlar burada görülür. Kasten öldürme, nitelikli dolandırıcılık, zimmet, yağma ve terör suçları bu mahkemenin görevindedir. Ağır Ceza Mahkemesi bir başkan ve iki üyeden oluşan bir heyet halinde karar verir.
CEZA DAVALARINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER
Yargılama sürecinde sanık veya mağdur olarak yer alan kişilerin hak kaybına uğramaması için ceza davalarında dikkat edilmesi gerekenler listesini titizlikle incelemesi gerekir.
- Savunma Hakkı ve Avukat Desteği: Sanık, suçlamanın niteliğinden haberdar edilme ve etkili savunma yapma hakkına sahiptir. Hürriyeti bağlayıcı cezaların söz konusu olduğu bir süreçte, uzman bir ceza avukatı ile çalışmak davanın seyrini değiştirebilir.
- Susma Hakkı: Bir suçla itham edilen herkesin sessiz kalma ve kendi aleyhine tanıklık etmeme hakkı vardır. İfade verirken yapılacak bir hata, ilerleyen aşamalarda telafisi güç sonuçlar doğurabilir.
- Duruşmalara Katılım: Ceza avukatınız olsa dahi, mahkemece kabul edilebilir bir mazeretiniz yoksa duruşmalara gitmek zorundasınız. Aksi takdirde hakkınızda “Zorla Getirme Emri” veya “Yakalama Kararı” çıkarılabilir.
- Delillerin Sunulması: Mahkeme kararı sadece duruşmada tartışılan ve hukuka uygun elde edilen delillere dayandırılabilir. Tanık beyanları, kamera kayıtları ve dijital veriler gibi delillerin zamanında ve usulüne uygun sunulması kritiktir.
- Dürüstlük ve Tutarlılık: Mahkemede gerçek dışı beyanlarda bulunmak inandırıcılığınızı zedeleyeceği gibi, suçun sabit görülmesi durumunda iyi hal indiriminden yararlanmanızı da engelleyebilir.
KANUN YOLLARI: İSTİNAF VE TEMYİZ SÜRELERİ
Yerel mahkemenin verdiği kararlar her zaman kesin değildir; bu kararlara karşı üst mahkemelere başvurma hakkı bulunmaktadır.
CEZA DAVALARINDA İSTİNAF SÜRESİ VE SÜRECİ
İstinaf, yerel mahkeme kararlarının hem maddi olay hem de hukuki yönden Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) tarafından incelendiği olağan bir kanun yoludur. Ceza davalarında istinaf süresi, kararın tefhiminden (yüze karşı okunmasından) veya tebliğinden itibaren İki haftadır. Süresinde yapılmayan başvurular reddedilir.
CEZA DAVALARINDA TEMYİZ SÜRESİ VE SÜRECİ
Temyiz, BAM ceza dairelerinin kararlarındaki hukuka aykırılıkları gidermek amacıyla Yargıtay’a başvurulan bir yoldur. Ceza davalarında temyiz süresi ise yine iki haftadır. Temyiz aşamasında Yargıtay kural olarak maddi vakıaları değil, sadece hukuk kuralının doğru uygulanıp uygulanmadığını denetler.
CEZA DAVALARINDA ZAMAN AŞIMI
Ceza hukukunda iki tür zaman aşımı vardır: Dava zaman aşımı ve ceza zaman aşımı.
DAVA ZAMAN AŞIMI
Suçun işlendiği tarihten itibaren belirli bir süre geçmesine rağmen dava açılmamışsa veya dava sonuçlandırılamamışsa, devletin cezalandırma yetkisi sona erer. Ceza davalarında zaman aşımı süreleri suçun ağırlığına göre değişir:
- Ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlarda 30 yıl,
- Müebbet hapis gerektiren suçlarda 25 yıl,
- 5 yıldan fazla olmayan hapis cezalarında ise 8 yıldır.
CEZA ZAMAN AŞIMI
Mahkûmiyet hükmü kesinleştikten sonra cezanın infaz edilmeden geçebileceği süreyi ifade eder. Bu süre dolduğunda ceza artık infaz edilemez.
HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI (HAGB) NEDİR?
HAGB kararı verildiğinde, sanık hakkında bir hüküm kurulur ancak bu hüküm 5 yıllık bir denetim süresi boyunca askıda tutulur. Bu süre içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmezse dava düşer ve kişi hiç suç işlememiş gibi kabul edilir. HAGB kararları adli sicil kaydında görünmez ancak arşiv kaydı olarak tutulur.
ADLİ SİCİL VE SABIKA KAYDI NASIL SİLİNİR?
Vatandaşların en çok merak ettiği konulardan biri de geçmişteki mahkûmiyetlerin iş ve sosyal hayatlarını etkilememesi için sicil sildirme sürecidir.
ADLİ SİCİL KAYDI SİLDİRME ŞARTLARI
Cezanın infazının tamamlanması veya şikâyetten vazgeçme gibi hallerde adli sicil kaydı silinebilir. 2025 yılı itibarıyla bu süreç e-Devlet üzerinden otomatik olarak gerçekleşmemekte; kural olarak Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü’ne yazılı bir dilekçe ile başvurulması gerekmektedir.
ARŞİV KAYDI SİLDİRME
Adli sicil kaydı silindikten sonra veriler “arşiv kaydı” olarak tutulmaya devam eder. Güvenlik soruşturmalarında engel teşkil etmemesi için bu kayıtların da yasal bekleme süreleri dolduktan sonra silinmesi talep edilmelidir.
Özetle: Ceza davaları, karmaşık kurallar ve katı sürelerle örülü bir labirent gibidir. Yanlış bir adım, hürriyetinizi kısıtlayabilir. Bu süreçte bir ceza avukatı ile yol yürümek, size sadece hukuki bir kalkan sağlamaz, aynı zamanda haklarınızı koruyan bir rehber olur.
CEZA DAVALARINDA SIKÇA SORULAN SORULAR
CEZA DAVASINDA AVUKAT TUTMAK ZORUNDA MIYIM?
Türk hukukunda kural olarak avukat tutma zorunluluğu yoktur; herkes kendini savunabilir. Ancak çocuk, kendini savunamayacak derecede malul veya 5 yıldan fazla hapis cezası gerektiren bir suçla yargılanan kişiler için devlet tarafından zorunlu müdafi atanır.
CEZA DAVASINDA BERAAT EDERSEM TAZMİNAT ALABİLİR MİYİM?
Evet, haksız yere gözaltına alınan veya tutuklanan kişiler beraat ettikleri takdirde uğradıkları maddi ve manevi zararlar için devlete karşı tazminat davası açabilirler.
CEZA DAVASI NE KADAR SÜRER?
Davanın karmaşıklığı, sanık sayısı ve bilirkişi raporları süreyi etkiler. Genel olarak Asliye Ceza davaları 1 yıl ila 2 yıl, Ağır Ceza davaları ise 1 ila 5 yıl sürebilmektedir.
ŞİKÂYETTEN VAZGEÇME DAVAYI DÜŞÜRÜR MÜ?
Suç, “şikâyete bağlı” bir suç ise vazgeçme davayı düşürür. Ancak kamu davası niteliğindeki suçlarda şikâyetten vazgeçilse dahi savcılık yargılamaya devam eder.
İSTİNAF VE TEMYİZ ARASINDAKİ FARK NEDİR?
İstinaf mahkemesi (BAM), hem olayı hem de hukuk kurallarını inceler. Temyiz makamı olan Yargıtay ise kural olarak sadece kararın hukuka uygun olup olmadığını değerlendirir.
HAPİS CEZASI PARA CEZASINA ÇEVRİLİR Mİ?
Cezanın miktarı (genellikle 1 yıl ve altı) ve sanığın durumu uygunsa, hapis cezası adli para cezasına çevrilebilir.
PARA CEZASI SABIKA KAYDINDA GÖRÜNÜR MÜ?
Kesinleşmiş adli para cezaları sabıka kaydına işlenir. Ödeme yapıldıktan sonra kaydın silinmesi mümkündür.
ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURU SÜRESİ KAÇ GÜNDÜR?
Olağan kanun yolları (istinaf ve temyiz) tüketildikten sonra, nihai kararın öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde başvurulmalıdır.
18 YAŞINDAN KÜÇÜK ÇOCUKLARIN DAVALARI NEREDE GÖRÜLÜR?
Bu davalar özel olarak kurulmuş Çocuk Mahkemesi veya Çocuk Ağır Ceza Mahkemelerinde görülür.
CEZA DAVASINDA “EK SAVUNMA HAKKI” NEDİR?
Dava sürecinde suçun niteliğinin (sevk maddesinin) değişmesi durumunda, sanığa bu yeni duruma karşı savunma yapması için verilen haktır.
