5953 sayılı Kanun (Basın İş Kanunu) kapsamında gazeteci hakları, kıdem tazminatı, çalışma saatleri ve yıllık izinler hakkında en güncel ve kapsamlı rehber. Anayasa Mahkemesi’nin 2023 yılındaki tarihi kararıyla değişen kıdem şartlarını ve yasal haklar
Türkiye’de basın özgürlüğünün ve haber alma hakkının temel taşı olan gazetecilik mesleği, kendine has zorlukları ve dinamikleri nedeniyle genel iş hukukundan farklı kurallara tabidir. Halkın doğru bilgiye ulaşması için gece gündüz demeden çalışan basın emekçilerinin hakları, halk arasında “Basın İş Kanunu” olarak bilinen 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun ile güvence altına alınmıştır.
Bu yazımızda, bir gazetecinin sahip olduğu temel hakları, çalışma koşullarını ve özellikle son dönemde Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) verdiği iptal kararlarıyla değişen kıdem tazminatı dengelerini detaylıca inceleyeceğiz. Eğer bir basın çalışanıysanız veya bu sektörde bir işverenle uyuşmazlık yaşıyorsanız, bu yazı haklarınızı korumanız için güncel yol haritasını sunmaktadır.
BASIN İŞ KANUNUNA TABİ OLMANIN ŞARTLARI: KİMLER GAZETECİ SAYILIR?
Hukukumuzda her basın çalışanı otomatik olarak Basın İş Kanunu kapsamında değerlendirilmez. Bir kişinin bu özel kanun kapsamında “gazeteci” sayılabilmesi için belirli şartları bir arada taşıması gerekir:
1. HER TÜRLÜ FİKİR VE SANAT İŞİNDE ÇALIŞMAK
Gazeteciyi diğer çalışanlardan ayıran en temel özellik, yaptığı işin “fikri” bir nitelik taşımasıdır. Yazarlar, muhabirler, editörler, foto muhabirleri, sayfa sekreterleri (mizanpajcılar), kameramanlar ve karikatüristler bu kapsamdadır. Ancak bir gazete binasında sekreter, şoför veya temizlik görevlisi olarak çalışanlar, yaptıkları iş “fikir ve sanat işi” kategorisine girmediği için 4857 sayılı genel İş Kanunu’na tabidirler.
2. KAPSAMDAKİ BİR İŞYERİNDE GÖREV YAPMAK
Gazetecinin; Türkiye’de yayınlanan bir gazete, süreli yayın (mevkute), haber ajansı, fotoğraf ajansı veya internet haber sitesinde çalışıyor olması gerekir. Özellikle 2022 yılında yapılan değişiklikle internet haber siteleri de resmen Basın İş Kanunu kapsamına dahil edilmiştir.
3. ÜCRET KARŞILIĞI VE BİR SÖZLEŞMEYE BAĞLI ÇALIŞMAK
Bağımsız çalışan (freelance) ve sadece eser başı ücret alan kişiler genellikle bu kanun kapsamında değildir. Gazeteci ile işveren arasında bağımlılık ilişkisi kuran bir basın iş sözleşmesi bulunmalıdır.
BASIN İŞ SÖZLEŞMESİ VE ŞEKİL ŞARTLARI
5953 sayılı kanun uyarınca, gazeteci ile işveren arasındaki sözleşmenin yazılı yapılması zorunludur. Yazılı sözleşmede işin türü, ücret miktarı ve gazetecinin meslek kıdemi gibi bilgiler mutlaka yer almalıdır.
Yargıtay’ın Yaklaşımı: Yargıtay, sözleşmenin yazılı yapılmamasını bir “geçersizlik” nedeni değil, “ispat” şartı olarak görmektedir. Yani yazılı bir sözleşmeniz olmasa bile, gazeteci olduğunuzu ve çalışma koşullarınızı her türlü delille (tanık, sicil kayıtları, yayınlanan haberler) ispatlayabilirsiniz.
GAZETECİLERİN ÇALIŞMA SÜRELERİ VE FAZLA MESAİ HAKLARI
Gazetecilikte mesai kavramı çoğu zaman esnektir. Ancak yasalar bu esnekliğin sömürüye dönüşmesini engellemek için net sınırlar çizmiştir:
GÜNLÜK ÇALIŞMA SÜRESİ
Gazetecilerin günlük normal çalışma süresi gece veya gündüz fark etmeksizin 8 saattir. Bu süre, haftalık 45 saat esasına dayanan genel İş Kanunu’ndan farklıdır. Gazetecilikte fazla mesai hesabı günlük bazda yapılır. Yani bir hafta toplamda 40 saat çalışmış olsanız bile, bir gün 10 saat çalıştıysanız o gün için 2 saat fazla mesai alacağına hak kazanırsınız.
FAZLA MESAİ ÜCRETİ VE GECE ZAMMI
Her bir fazla çalışma saati için ödenecek ücret, normal saatlik ücretin %50 zamlı halidir. Eğer fazla mesai gece saat 24:00’ten sonraya sarkarsa, bu saatten sonraki çalışmalar için ücret %100 zamlı (iki kat) olarak ödenir.
%5 FAZLA ÖDEME YAPTIRIMI (AYM’NİN KRİTİK KARARI)
Eskiden Basın İş Kanunu’nda fazla mesai ücretinin gününde ödenmemesi halinde her gün için %5 oranında fahiş bir gecikme zammı uygulanıyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi 2019 yılında verdiği bir kararla, fazla mesai ücretlerine uygulanan bu %5’lik ek ödemeyi “ölçülülük ilkesine aykırı” bularak iptal etmiştir. Dolayısıyla artık zamanında ödenmeyen fazla mesailer için sadece yasal faiz talep edilebilir. Ancak normal aylık ücretin geç ödenmesi durumunda bu %5’lik yaptırımın uygulanabilirliği konusunda hukuki tartışmalar devam etmektedir.
GAZETECİLERİN KIDEM TAZMİNATI: 2023 YILI TARİHİ DÖNÜM NOKTASI
Gazetecilerin en önemli güvencelerinden biri kıdem tazminatıdır. Bu noktada 4 Mayıs 2023 tarihli Anayasa Mahkemesi kararı, sektördeki tüm dengeleri değiştirmiştir.
ESKİ DÜZENLEME NASILDI?
AYM kararından önce bir gazetecinin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için meslekte en az 5 yıl çalışmış olması gerekiyordu. Ayrıca yıllık hizmetin 6 aydan az olan kısımları hesaplamaya dahil edilmiyordu.
AYM İPTAL KARARI VE YENİ DÖNEM
Anayasa Mahkemesi (Esas Sayısı: 2021/62, Karar Sayısı: 2023/89), gazetecilerin 5 yıl beklemek zorunda kalmasını “eşitlik ilkesine” ve “mülkiyet hakkına” aykırı bulmuştur.
- Artık Kıdem Şartı 1 Yıl: Mahkeme kararı sonrası oluşan hukuki boşluk, kıyas yoluyla diğer iş kanunlarına göre doldurulmaktadır. Yani artık bir gazetecinin kıdem tazminatına hak kazanması için meslekte 1 yıl çalışmış olması yeterlidir.
- Altı Ay Sınırı Kalktı: Yıllık kıdemin 6 aydan az kalan kısımları da artık tazminat hesabına dahil edilmektedir.
KIDEM TAZMİNATI NASIL HESAPLANIR?
Kıdem tazminatı, gazetecinin aldığı son brüt ücret üzerinden hesaplanır. Her bir hizmet yılı için bir aylık ücret tutarında tazminat ödenir. Basın İş Kanunu’nda, genel İş Kanunu’nun aksine bir “kıdem tazminatı tavanı” bulunmamaktadır. Bu, yüksek maaşlı gazeteciler için çok büyük bir avantajdır.
YILLIK İZİN HAKLARI VE MESLEK KIDEMİ
Gazetecilerin yıllık izin hakları da genel işçilere göre daha geniştir ve “meslek kıdemine” göre belirlenir:
- 1 yıldan 10 yıla kadar kıdemi olanlar: Yılda 4 hafta ücretli izin.
- 10 yıldan fazla kıdemi olanlar: Yılda 6 hafta ücretli izin.
- Günlük olmayan yayınlarda çalışanlar: Her 6 aylık çalışma dönemi için 2 hafta izin.
Önemli Not: Gazetecinin izin hakkı belirlenirken sadece o işyerindeki süresi değil, mesleğe ilk giriş tarihinden itibaren geçen toplam süresi dikkate alınır. Ayrıca, işveren tarafından kullandırılmayan izinlerin ücreti, gazeteci çalışırken talep etmişse iki kat olarak ödenmek zorundadır.
HABER KAYNAĞININ GİZLİLİĞİ VE BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ
Gazetecinin sadece mali hakları değil, mesleki onuru da yasalarla korunur. 5187 sayılı Basın Kanunu’nun 12. maddesi uyarınca gazeteciler, haber kaynaklarını açıklamaya ve bu konuda tanıklık yapmaya zorlanamazlar. Bu, demokratik bir toplumda “kamu bekçiliği” görevi yapan gazetecinin en temel zırhıdır. Kaynak açıklamama özgürlüğü, sadece gazeteciye verilmiş bir ayrıcalık değil, toplumun bilgi alma hakkının bir garantisidir.
GAZETECİLER İÇİN İŞE İADE DAVASI VE İŞ GÜVENCESİ
Eğer çalıştığınız medya kuruluşunda en az 30 çalışan varsa ve o işyerinde en az 6 aydır çalışıyorsanız, iş güvencesi hükümlerinden yararlanabilirsiniz. Haksız yere işten çıkarılan bir gazeteci, feshin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurmalı, anlaşma sağlanamazsa işe iade davası açmalıdır.
Dava sonucunda mahkeme işe iade kararı verirse, işveren sizi işe başlatmak zorundadır. Başlatmazsa, 4 ila 8 aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı ve boşta geçen süreler için en çok 4 aylık ücret ödemekle yükümlü olur.
Gazeteci hakları, Türkiye’de en karmaşık hukuk dallarından biridir. Özellikle Anayasa Mahkemesi’nin 2023 yılındaki iptal kararı sonrası, kıdem tazminatı hesaplamaları ve hak kazanma koşulları tamamen değişmiştir. İşverenlerin “5 yılın dolmadı” şeklindeki savunmaları artık hukuken geçersizdir.
Eğer siz de maaşınızın geç ödenmesi, fazla mesailerinizin verilmemesi veya haksız işten çıkarılma gibi sorunlar yaşıyorsanız, süreci profesyonel bir iş hukuku avukatı ile yürütmeniz hak kaybına uğramamanız açısından kritiktir. Basın sektöründeki kıdem tazminatı hesaplamalarında tavan fiyatın olmaması, alacaklarınızın miktarını ciddi oranda artırabilir. Haklarınızı bilmek sizi özgür kılar, hukuki destek almak ise hakkınızı teslim eder.
SIKÇA SORULAN SORULAR
1. GAZETECİLER İŞ KANUNUNA TABİ Mİ?
Hayır, fikir ve sanat işlerinde çalışan gazeteciler 4857 sayılı İş Kanunu’na değil, özel nitelikteki 5953 sayılı Basın İş Kanunu‘na tabidirler. Ancak bu kanunda hüküm bulunmayan bazı durumlarda Türk Borçlar Kanunu veya kıyas yoluyla İş Kanunu hükümleri uygulanabilir.
2. GAZETECİ KAÇ SAAT ÇALIŞIR?
Gazetecilerin normal günlük çalışma süresi 8 saattir. Gece veya gündüz çalışması bu süreyi değiştirmez. Haftalık çalışma süresi ise gündüz çalışanlar için 48 saat, sürekli gece çalışanlar için 40 saattir.
3. GAZETECİ İZİNSİZ ÇEKİM YAPABİLİR Mİ?
Gazetecilik faaliyetleri çerçevesinde kamuya açık alanlarda çekim yapmak genellikle basın özgürlüğü kapsamındadır. Ancak kişilerin özel hayatının gizliliğini ihlal edecek şekilde, konut dokunulmazlığını bozarak veya gizli kalması gereken verileri izinsiz çekmek hukuki ve cezai sorumluluk doğurabilir. Her somut olay “kamu yararı” ve “özel hayat” dengesi içinde değerlendirilir.
4. HABERLEŞMENİN GİZLİLİĞİNİ İHLAL SUÇU NEDİR?
Kişiler arasındaki haberleşmenin (telefon, mesaj, e-posta) içeriğinin, tarafların rızası olmaksızın öğrenilmesi veya ifşa edilmesidir. Gazeteciler kamu yararı olsa dahi bu tür verileri elde ederken hukuka uygun yöntemler kullanmalıdır; aksi halde TCK kapsamında hapis cezası ile karşılaşabilirler.
5. GAZETECİLERİN YILLIK İZİN SÜRELERİ NE KADARDIR?
Meslek kıdemi 1-10 yıl arasındakiler için yılda 4 hafta, 10 yıldan fazla olanlar için 6 haftadır. Bu süreler takvim günü değil, kesintisiz hafta olarak hesaplanır.
6. GAZETECİ İSTİFA EDERSE TAZMİNAT ALABİLİR Mİ?
Kural olarak istifa eden işçi tazminat alamaz. Ancak gazeteci, iş sözleşmesini “haklı bir nedenle” (maaşın ödenmemesi, mobbing, yayın politikasının onurunu zedeleyecek şekilde değişmesi vb.) feshederse kıdem tazminatına hak kazanabilir.
7. İNTERNET HABER SİTESİ ÇALIŞANLARI GAZETECİ SAYILIR MI?
Evet, 2022 yılındaki yasal düzenleme ile internet haber siteleri de kanun kapsamına alınmıştır. Burada fikir ve sanat işi yapanlar da artık 5953 sayılı kanun kapsamındaki tüm haklardan yararlanabilir.
8. GAZETECİLERİN YIPRANMA PAYI VAR MI?
Evet, gazeteciler Sosyal Sigortalar Kanunu uyarınca “fiili hizmet süresi zammından” yararlanırlar. Her yıl için sigortalılık sürelerine ek prim gün sayısı eklenir, bu da daha erken emekli olmalarına imkan tanır.
9. 5187 SAYILI KANUN NEDİR?
Bu kanun Basın Kanunudur. Daha çok süreli yayınların basılması, dağıtılması, düzeltme ve cevap hakkı (tekzip), haber kaynağının gizliliği ve adli süreçlerdeki sorumluluklar gibi sektörel konuları düzenler.
10. MAAŞI GEÇ ÖDENEN GAZETECİ NE YAPABİLİR?
Maaşı vaktinde ödenmeyen gazeteci, henüz tartışmalı olsa da her geçen gün için %5 fazla ödeme talep edebilir. Ayrıca bu durum gazeteciye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme ve kıdem tazminatını alarak ayrılma hakkı verir.
