İş Kanunu‘na göre gece vardiyası saatleri, 7.5 saat sınırı, gece vardiyasında fazla mesai hesaplama ve sürekli gece çalışanların tazminat hakları hakkında kapsamlı rehber.
Türkiye’de çalışma hayatının en önemli ve merak edilen konularından biri olan gece vardiyası, hem işverenler hem de çalışanlar için oldukça hassas kurallara bağlanmıştır. Gece çalışması, biyolojik saatimize ve sosyal yaşantımıza doğrudan etki ettiği için İş Kanunumuz bu konuda koruyucu pek çok düzenleme getirmiştir. Bu yazımızda, gece vardiyası ne anlama gelir, gece vardiyasında kaç saat çalışmalı ve bu süreçte işçinin hakları nelerdir gibi soruların cevaplarını, Yargıtay kararları ışığında sade ve akıcı bir dille ele alacağız. Amacımız, hem işçilerin haklarını öğrenmesini sağlamak hem de çalışma hayatındaki olası uyuşmazlıklarda yol gösterici bir rehber sunmaktır.
GECE VARDİYASI VE GECE ÇALIŞMASI NE ANLAMA GELİR?
Çalışma hayatında “gece” kavramı, sadece havanın kararması değil, kanuni olarak belirli saat dilimlerini ifade eder. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 69. maddesine göre gece, en geç saat 20:00’de başlayarak en erken saat 06:00’ya kadar süren, her durumda en fazla 11 saatlik bir dönemi kapsar. İşin niteliğine göre bu saatler bazı bölgelerde veya mevsimsel olarak değişebilse de temel kural budur.
Bir çalışmanın “gece çalışması” sayılabilmesi için sadece gece saatlerinde başlaması yetmez. Eğer bir işçinin çalışma süresinin yarısından fazlası gece dönemine (20:00 – 06:00 arası) denk geliyorsa, o vardiyanın tamamı kanunen gece çalışması olarak kabul edilir. Örneğin, saat 18:00’de işe başlayan ve 02:00’de bitiren bir işçinin mesaisinin büyük kısmı geceye sarktığı için tüm vardiya kuralları buna göre şekillenir. Bu durum, işçinin haklarını ve çalışma sınırlarını belirleyen en kritik noktalardan biridir.
GECE VARDİYASINDA KAÇ SAAT ÇALIŞMALI? 7.5 SAAT SINIRI NEDİR?
Normal şartlarda gündüz çalışmalarında günlük çalışma süresi 11 saate kadar çıkabilirken, gece vardiyasında durum çok farklıdır. İş Kanunu, gece çalışmalarını sağlık açısından daha yorucu gördüğü için günlük 7.5 saatlik bir üst sınır getirmiştir. Yani genel kural olarak bir işçi, gece vardiyasında ara dinlenmeleri hariç olmak üzere 7.5 saatten fazla çalıştırılamaz.
Ancak bu kuralın bazı sektörlerde istisnaları bulunmaktadır. 2015 yılında yapılan yasal düzenlemeyle; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetleri gibi sektörlerde, işçinin yazılı onayının alınması şartıyla 7.5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilmektedir. Bu istisna kapsamındaki sektörlerde çalışanlar, yazılı onay verseler dahi günlük 11 saatlik genel çalışma sınırını aşamazlar.
GECE ÇALIŞMASI İÇİN İŞÇİNİN ONAYI GEREKLİ Mİ?
Evet, özellikle yukarıda sayılan istisnai sektörlerde (sağlık, güvenlik, turizm) 7.5 saati aşan gece çalışmaları yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayı şarttır. Bu onay sadece ispat için değil, çalışmanın geçerliliği için gereklidir. Eğer işçi yazılı onay vermemişse, işveren onu 7.5 saatin üzerinde çalıştırmaya zorlayamaz. Ayrıca alınan bu onaylar genellikle her yıl yenilenmelidir. İşçinin sağlık durumunun elvermediğine dair bir rapor alması durumunda, onay vermiş olsa dahi gece çalışmaya zorlanması hukuka aykırıdır.
GECE VARDİYASINDA FAZLA MESAİ VE ÜCRET HESAPLAMA
Gece vardiyasında fazla mesai uygulaması, gündüz çalışmasından farklı bir mantığa sahiptir. Gündüz çalışmasında haftalık 45 saati aşan süreler fazla mesai sayılırken; gece çalışmasında 7.5 saati aşan her dakika fazla mesai (fazla çalışma) kabul edilir.
Yargıtay’ın emsal kararlarına göre, işçinin haftalık toplam çalışma süresi 45 saati bulmasa dahi, bir gün içinde gece 7.5 saati aşan bir çalışması varsa o aşan kısım için %50 zamlı fazla mesai ücreti ödenmelidir.
GECE VARDİYASI ÜCRET FARKI NEDİR?
İş Kanunu’nda “gece çalışanlara mutlaka daha yüksek ücret ödenmelidir” şeklinde genel bir kural yoktur; gece çalışması normal saat ücretine tabidir. Ancak, bazı sektörlerde veya toplu iş sözleşmelerinde (TİS) gece çalışanlara %5 ile %30 arasında ek ödeme yapılması kararlaştırılabilir. Eğer sözleşmenizde “gece zammı” veya “vardiya primi” gibi bir madde varsa, işveren bu farkı ödemek zorundadır.
Fazla mesai ücreti ise net bir kuraldır: Gece 7.5 saati aşan her saat için normal ücretin en az %50 fazlası ödenir. Örneğin, saatlik ücretiniz 200 TL ise, gece vardiyasında 7.5 saati aşan her saatiniz 300 TL olarak hesaplanır.
SÜREKLİ GECE ÇALIŞAN TAZMİNAT ALABİLİR Mİ?
Bir işçinin sürekli olarak sadece gece vardiyasında çalıştırılması hem kanuna hem de insan haklarına aykırıdır. İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler, gece ve gündüz postalarının nöbetleşe değişmesini emreder. Kural olarak, bir hafta gece çalışan işçi, takip eden hafta gündüz çalıştırılmalıdır. Bu süre en fazla iki haftalık periyotlar halinde düzenlenebilir.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi’nin (2017/9668 E.) verdiği bir kararda, bir mutfak çalışanının sürekli gece vardiyasında çalıştırılmak istenmesi ve gündüz vardiyasına geçme talebinin reddedilmesi üzerine istifa etmesi haklı neden sayılmıştır. Bu durumda işçi;
- Kıdem tazminatına hak kazanır,
- İş sözleşmesini haklı nedenle derhal fesih edebilir (İş Kanunu madde 24/II-f),
- Ancak kendi feshettiği için ihbar tazminatı alamaz (ancak bazı özel durumlarda Yargıtay ihbar tazminatına da hükmedebilmektedir).
Sürekli gece çalışması nedeniyle sağlığı bozulan bir işçi, bu durumu doktor raporuyla belgelendirirse işveren ona mümkünse gündüz vardiyasında uygun bir iş vermek zorundadır. Eğer uygun iş yoksa ve işçi çıkarılırsa, kıdem tazminatı ödenmesi zorunludur.
GECE VARDİYASINDA KİMLER ÇALIŞAMAZ? YASAKLAR VE SINIRLAR
İş Kanunumuz, bazı hassas grupları gece çalışmasından tamamen korumuştur:
- 18 Yaş Altı Gençler: Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması kesinlikle yasaktır.
- Gebe ve Emziren Kadınlar: Kadın işçiler, gebe olduklarının doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar; emziren kadınlar ise doğumdan sonraki bir yıl boyunca gece postalarında çalıştırılamazlar. Bu süre doktor raporuyla 6 ay daha uzatılabilir.
- Sağlık Durumu Uygun Olmayanlar: Gece çalışmasına sağlık açısından uygun olmadığı işe girişteki sağlık raporuyla veya sonradan alınan periyodik kontrollerle belirlenen kişiler gece çalıştırılamaz.
GECE VARDİYASINDA İŞVERENİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ
İşverenler, gece vardiyası düzenlerken sadece saatlere değil, işçinin can güvenliğine ve sağlığına da dikkat etmelidir:
- Sağlık Kontrolleri: Gece çalıştırılacak işçilerin sağlık durumlarının uygun olduğu işe başlarken raporla belgelenmeli ve bu kontroller en geç iki yılda bir periyodik olarak tekrarlanmalıdır. Bu muayene giderleri işveren tarafından karşılanır.
- İlan ve Bilgilendirme: İşveren, posta sayılarını, işe başlama ve bitiş saatlerini, dinlenme sürelerini işyerinde işçilerin görebileceği şekilde ilan etmek zorundadır.
- Ulaşım Hizmeti: Belediye sınırları dışındaki işyerlerinde veya toplu taşımanın olmadığı saatlerdeki vardiya değişimlerinde işveren, kadın çalışanları ikametgahlarına en yakın yere götürüp getirmek için uygun araç sağlamakla yükümlüdür.
- Ara Dinlenmesi: Gece vardiyasında da işçiye çalışma süresine göre dinlenme molası verilmelidir. 7.5 saati aşan işlerde en az 1 saat ara dinlenmesi zorunludur ve bu süre çalışma süresinden sayılmaz.
GECE VARDİYASINDA TEK KİŞİ ÇALIŞTIRILABİLİR Mİ?
İş Kanunu’nda gece vardiyasında tek kişi çalıştırılamayacağına dair genel bir yasak bulunmamaktadır. Ancak, iş sağlığı ve güvenliği açısından tehlikeli bir durum söz konusuysa veya işin niteliği tek başına yapılmaya uygun değilse işveren risk değerlendirmesi yapmalıdır. Özel güvenlik sektörü gibi işlerde tek kişi görev yapabilse de işverenin çalışanın güvenliğini sağlama yükümlülüğü devam eder.
GECE ÇALIŞABİLİR RAPORU NEREDEN ALINIR?
Gece çalışması yapacak her işçinin bu işe uygun olduğunu gösteren bir rapora ihtiyacı vardır. Bu rapor genellikle işe girişte işyeri hekiminden veya tam teşekküllü bir sağlık kuruluşundan (hastane) alınır. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde raporun işyeri hekimi tarafından verilmesi esastır. Raporun masrafları işçi tarafından değil, işveren tarafından karşılanmalıdır.
Gece vardiyası, işçinin emeğinin en yoğun hissedildiği ve sağlık risklerinin en yüksek olduğu çalışma dilimidir. İş Kanunu, 7.5 saat sınırı ve vardiya rotasyonu gibi kurallarla bu dengeyi sağlamaya çalışmaktadır. Unutulmamalıdır ki, kanuna aykırı her gece çalışması işçiye tazminat hakkı doğurabileceği gibi işverene de idari para cezaları getirebilir. Eğer gece vardiyası saatleri, mola süreleri veya ücret ödemeleri konusunda bir haksızlığa uğradığınızı düşünüyorsanız, hak kaybı yaşamamak için bir uzman hukukçudan destek almanız ve gerekirse arabuluculuk sürecini başlatmanız en doğru adım olacaktır.
GECE VARDİYASI HAKKINDA SIKÇA SORULAN SORULAR
GECE VARDİYASINDA 7.5 SAATTEN FAZLA ÇALIŞTIRILMAK YASAK MI?
Evet, genel kural olarak yasaktır. Ancak sağlık, güvenlik ve turizm sektörlerinde işçinin yazılı onayı varsa bu süre aşılabilir. Bu sektörler dışında 7.5 saat sınırını aşan her çalışma, haftalık 45 saati geçmese dahi fazla mesai sayılır ve %50 zamlı ödenmelidir.
GECE ÇALIŞMASI ÜCRETİ GÜNDÜZDEN FARKLI MI?
Kanunen gece çalışması için zorunlu bir ücret farkı yoktur; ancak toplu iş sözleşmelerinde veya bireysel iş sözleşmelerinde gece için ek vardiya primi belirlenmiş olabilir. Fark genellikle fazla mesai yapıldığında ortaya çıkar.
SÜREKLİ GECE ÇALIŞAN İŞÇİ İSTİFA EDERSE TAZMİNAT ALIR MI?
Eğer işçi, işverenden vardiya değişimi talep etmesine rağmen sürekli gece çalıştırılmaya devam ediliyorsa, bu durum haklı fesih nedenidir. İşçi bu gerekçeyle istifa ederse kıdem tazminatını alabilir.
GECE VARDİYASI SAAT KAÇTA BAŞLAR?
Gece dönemi kanunen saat 20:00‘de başlar ve sabah 06:00‘da sona erer. Bir vardiyanın “gece vardiyası” sayılması için bu aralığın vardiya süresinin yarısından fazlasını kapsaması gerekir.
GECE ÇALIŞAN İŞÇİYE YOL ÜCRETİ VEYA SERVİS ZORUNLU MU?
Kadın çalışanlar için belirli şartlarda (belediye sınırı dışı veya ulaşım zorluğu olan saatler) işveren servis sağlamak zorundadır. Erkek çalışanlar için ise bu durum genellikle iş sözleşmesindeki şartlara bağlıdır.
HAMİLE KADINLAR GECE VARDİYASINA GİREBİLİR Mİ?
Hayır, gebe olduğu doktor raporuyla tespit edilen kadın işçinin doğuma kadar gece çalıştırılması kesinlikle yasaktır. Aynı yasak doğumdan sonraki 1 yıllık emzirme süresi için de geçerlidir.
GECE VARDİYASINDA MOLA SÜRESİ NE KADARDIR?
Gece vardiyası süresi 7.5 saati aşıyorsa (istisnai sektörlerde olduğu gibi) en az 1 saat mola verilmesi gerekir. 7.5 saat ve altındaki çalışmalarda mola süresi en az yarım saattir.
GECE ÇALIŞAN İŞÇİNİN HAFTALIK İZNİ NASIL OLUR?
Gece çalışanların da kesintisiz en az 24 saat hafta tatili hakkı vardır. Bu tatilin gece 24:00’ten itibaren başlaması esastır.
GECE VARDİYASINDA UYUMAK İŞTEN ATILMA SEBEBİ MİDİR?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin (2016/340 E.) kararına göre, gece çalışan işçinin uyuması, iş güvenliğini tehlikeye düşürmüyorsa ve işçi daha önce bu konuda uyarılmamışsa, doğrudan haklı fesih (tazminatsız işten çıkarma) sebebi sayılamaz. Ancak bu durum geçerli bir fesih nedeni olabilir.
GECE VARDİYASI İÇİN SAĞLIK RAPORU NE SIKLIKLA ALINMALI?
İşe başlarken alınması zorunlu olan gece çalışması sağlık raporu, çalışma devam ettiği sürece en geç iki yılda bir yenilenmelidir.
GECE VARDİYASI FAZLA MESAİSİ NASIL HESAPLANIR?
Gece 7.5 saati aşan süreyi bulun. Örneğin 9 saat çalıştınız; 1.5 saat fazla mesainiz var demektir. Bu 1.5 saati saatlik ücretinizin 1.5 katı ile çarparak alacağınızı hesaplayabilirsiniz.
İş kanununa göre gece vardiyası düzenlemeleri, bir saatin içindeki çarkların birbiriyle uyum içinde dönmesi gibidir; eğer bir çark (örneğin 7.5 saat sınırı veya vardiya rotasyonu) aksarsa, tüm mekanizma (iş ilişkisi) zarar görür ve hukuk bu noktada tamirci olarak devreye girer.
