18 Yaş Altı İşçilerin Çalıştırılması: Yasal Şartlar ve Haklar

Türkiye’de 18 yaş altı işçilerin çalıştırılması hakkında, çocuk işçiliği ve genç işçilerin korunması amacıyla çok sıkı düzenlemeler bulunmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler, 18 yaşın altındaki işçilerin çalışma koşullarını ayrıntılı biçimde belirler. Bu yazımızda çocuk işçi (14-15 yaş arası) ve genç işçi (15-18 yaş arası) olarak kabul edilenlerin çalışabileceği işler, yasaklı işler, çalışma süreleri ile işveren sorumlulukları ve tazminat hakları ele alınacaktır.

İŞ KANUNUNA GÖRE ÇALIŞMA YAŞI

4857 sayılı İş Kanunu’na göre yasal çalışma yaşı 15’tir. Bu yaşın altındaki çocukların çalıştırılması yasaktır. Buna göre 15 yaşını doldurmamış çocuklar genel olarak işe alınamaz. Ancak 14 yaşını bitirmiş ve ilköğretimini tamamlamış çocuklar, sadece sanat, kültür ve reklâm gibi özel alanlarda; velisinin yazılı onayı ile, her seferinde ayrı izin alınmak kaydıyla çalıştırılabilirler. Bu özel durum dışında 15-18 yaş arası genç işçiler “genç işçi” kabul edilir. Onlar ise İş Kanunu’nun getirdiği özel korumalara tâbidir ve sadece belirli koşullarda çalıştırılabilirler.

ÇOCUK İŞÇİ TANIMI

Çocuk işçi, genel tanımıyla 14 yaşını doldurmuş ancak 15 yaşını doldurmamış, ilköğretimi bitirmiş kişidir. İş Kanunu bu yaş grubundaki çocukları yalnızca hafif işlerde çalıştırılmasına izin verir. Örneğin; hafif tarım işleri, küçük dükkânlarda yardımcı görevler gibi işler çocuk işçiler için uygun görülmüştür. Yine de herhangi bir işte çalışmaya başlamadan önce velisinin yazılı rızası ve gerekli izinlerin alınması şarttır.

GENÇ İŞÇİ TANIMI

Genç işçi ise 15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını doldurmamış kişidir. Bu yaş aralığındaki bireyler de özel koruma altındadır. İş Kanunu ve yönetmelikler, genç işçilerin sağlık, güvenlik ve eğitim haklarını koruyacak düzenlemeler getirir. Örneğin genç işçilere normal yetişkin çalışanlar için geçerli olan çalışma sürelerinin daha altında sınırlar konmuştur. Ayrıca işe girişte sağlık raporu alma, çalışma şartları konusunda veliyi bilgilendirme gibi ek yükümlülükler bulunmaktadır.

ÇALIŞTIRILABİLECEK İŞLER

18 yaş altındaki işçilerin çalışabileceği işler, İş Kanunu ile yönetmeliklerde spesifik olarak tanımlanmıştır. Bu işler genel olarak ağır ve tehlikeli olmayan, çocuk ve gençlerin gelişimini olumsuz etkilemeyecek işlerden oluşur. Örnek olarak:
• Çocuk işçiler için örnek hafif işler: Açık havada meyve-sebze toplama, bahçe ve çiçek bakım işleri; çiftliklerde kümes hayvanlarına yardımcı görevler; küçük esnaf dükkânlarında satış yardımı veya komilik; büro ve ofislerde basit arşiv/dokümantasyon işleri; gazete, dergi dağıtımı (ağır koli taşımaksızın); ekmek fırınları, pastane, büfe veya alkolsüz restoranlarda garson/komi olarak hizmet; ürün etiketleme, paketleme gibi el emeği gerektiren işler. Spor tesisleri veya fuar-kongre alanlarında yardımcı görevler, çiçekçi dükkanlarında çiçek düzenleme ve bakım işleri de çocuk işçilere uygundur.
• Genç işçiler için örnek işler: Genç işçiler daha geniş bir alanda çalışabilir. Örneğin meyve-sebze konserveleri, turşu, reçel, salça üretimi; çay yaprağı işleme ve paketleme; helva, lokum, şekerleme imalatı; kasap dükkanlarında et hazırlama yardımı; kuru yemiş seçme-paketleme; küçükbaş hayvan bakımında yardımcı işler; el işi süpürge/fırça veya ahşap süs eşyası yapımı; toptan-perakende satış noktalarında satış, etiketleme, paketleme; büro veya ofis idari destek görevleri; zararlı kimyasal içermeyen çiçekçilik işleri; içkili/ateşli alanlar ve mutfak hizmetleri dışında restoran/hizmet sektörü işleri gibi alanlar sayılabilir.
Bu örneklerin dışında, Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılması Yönetmeliği’nin ekleri daha kapsamlı listeler içerir. İşvereni, genç işçilerin çalışacağı işi seçerken bu listelere uymak zorunludur.

ÇALIŞTIRILAMAYACAK İŞLER

18 yaşından küçük işçilerin kesinlikle çalıştırılamayacağı tehlikeli işler de yönetmelikte açıkça sayılmıştır. Aşağıdaki işler çocuk ve genç işçiler için yasaktır:

Ağır inşaat ve yeraltı işleri:

Maden ocakları, tünel-kazı, kanalizasyon veya kablo döşeme gibi yer altında veya su altında yürütülen işler.

Sanayi ve ağır endüstri işleri:

Sanayi tesislerinde, ağır makinelerle üretim yapan, aşırı gürültülü veya titreşimli ortamlar; fırınların içindeki yüksek ısıya maruz kalma işleri.

Zararlı toz ve kimyasal işler:

Silis ve kuvars tozu çıkartan işlemler, kimyasal boya, renk verme, kimyasal madde kullanımı gerektiren işler; radyasyon, renklendirme ve benzeri tehlikeli işlemler.

Gece çalışması:

Sanayi işlerinde 18 yaş altı işçilerin gece vardiyasında çalıştırılması (gece 20.00–06.00 arası) yasaktır. Çocuk ve genç işçiler sadece gündüz vardiyasında istihdam edilebilir.

Bu yasaklar çocukların fiziksel ve ruhsal sağlığını korumak amacıyla getirilmiştir. İşverenler, genç işçilerin bu tür tehlikeli işlerde çalıştırılmamasını sağlamakla yükümlüdür.

ÇALIŞMA SÜRELERİ, ARA DİNLENME VE GECE ÇALIŞMASI

18 yaş altı işçiler için çalışma süreleri normal yetişkinlerden daha kısadır. İş Kanunu ve ilgili yönetmeliklere göre günlük ve haftalık çalışma sınırları şöyledir:
• Temel eğitimini tamamlamış, okula devam etmeyen gençler (15-18 yaş): Günde 8 saat, haftada 40 saatten fazla çalıştırılamazlar.
• Temel eğitimini tamamlamış ancak sanat/kültür alanında çalışanlar: Günde en fazla 5 saat, haftada en fazla 30 saat çalışabilirler.
• İlköğretimi bitirmiş, okula devam eden çocuk/ genç işçiler: Haftada eğitim saatleri dışında 2 saat/gün ve 10 saat/hafta sınırı vardır. Tatil döneminde bu sınır normal 8/40 saat kuralına tabidir.
Ara dinlenmeleri de yasal olarak düzenlenmiştir:
– 2 saatten fazla ve 4 saatten az süren işlerde, en az 30 dakikalık ara dinlenme verilir.
– 4 saat ile 7,5 saat arası süren işlerde ise çalışma süresinin ortasında 1 saat dinlenme zorunludur.
Ayrıca 18 yaş altı işçiler gece vardiyasında çalıştırılamaz. Yani sanayi işlerinde gece (20.00–06.00) çalışmak tamamen yasaktır. Günlük çalışma süresine dahil edilen durumlar da yönetmelikte sayılmıştır: İşverenin verdiği kurs/ eğitimler, mesleki eğitim programları, sosyal etkinliklere katılım gibi süreler; çalışmanın parçası sayılır ve günlük 8 saatin hesabında değerlendirilir.
Hafta tatili konusunda özel bir düzenleme vardır: 18 yaş altı işçilere haftada en az 40 saat kesintisiz dinlenme hakkı tanınmıştır. Bu uygulamada genellikle haftada 2 tam gün izin verilmesi hedeflenir. Ulusal bayram ve genel tatillerde çocuk ve genç işçiler kesinlikle çalıştırılamaz. Yine, yıllık ücretli izin süreleri de yetişkin çalışanlardan farklı değildir; 18 yaş altı işçiler için yıllık izin en az 20 işgünü olarak öngörülmüştür. İzinler kesintisiz kullanılır, ancak işçi ve veli talebine göre en fazla ikiye bölünebilir. Okula devam eden genç işçilere yıllık izinler, okul tatilleri döneminde kullandırılmalıdır.
Bu düzenlemeler, 18 yaş altı işçilerin dinlenme, eğitim ve sağlık hakkının korunmasını sağlayacak şekilde konulmuştur.

İŞVERENİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ

18 yaş altı işçi çalıştıran işverenler için özel kurallar vardır. Bu kurallar, çocuk ve genç işçilerin güvenliğini ve gelişimini korumaya yöneliktir. Başlıca yükümlülükler şunlardır:
• Yazılı iş sözleşmesi ve veli onayı: İşveren, 18 yaş altı işçi ile çalışmaya başlamadan önce mutlaka çocuğun veli veya vasisiyle yazılı iş sözleşmesi imzalamalıdır. 14 yaş altındaki çocuklar için (sanat/kültür işleri hariç) çalışma kesinlikle yasaktır. Sanat, kültür, reklâm gibi işleri varsa her iş için ayrı izin almak ve yine velinin onayı ile sözleşme yapmak zorunludur.
• İşe girişte sağlık raporu: 15 yaşını dolduran her çocuk ve genç işçi işe alınmadan önce işyeri hekimi veya aile hekiminden “çalışabilir” raporu aldırılmalıdır. 18 yaşına kadar bu raporun geçerliliği altışar aylık periyotlarla yenilenmelidir.
• Veliyi bilgilendirme yükümlülüğü: İşveren, çocuğun ailesine veya vasisine, işin niteliğini, karşılaşabileceği riskleri ve alınan güvenlik önlemlerini açıklamalı; işe başlamadan önce bunları yazılı olarak bildirmelidir.
• Öğrenci belgesi: Okula devam eden genç işçiden mutlaka öğrenci olduğu belgesi istenmeli ve bu belge işçi dosyasında saklanmalıdır. Böylece işveren, gençin eğitimine uygun çalışma planı yapabilir.
• Eğitim ve işyeri güvenliği: İşe başlamadan önce çocuğa/ gence işe uygun mesleki eğitim ve iş güvenliği eğitimi vermek, risklere karşı gerekli donanımı sağlamak işverenin görevidir. İş ortamı çocuk ve gençlerin fiziksel ve psikolojik gelişimini tehlikeye atmayacak şekilde düzenlenmelidir.
• Okul başarılarına engel olunmaması: Eğitime devam eden genç işçiler, okul saatleri ve sınavlarına katılımını etkilemeyecek biçimde çalıştırılmalı; hafta sonu veya tatil gibi eğitim dışı zamanları tercih edilerek istihdam edilmelidir.
• Ceza almış kimse çalıştıramaz: Kanunda belirtilen özel bir yasak da vardır: Çocuklara karşı suçtan veya yüz kızartıcı bir suçtan hüküm giymiş kişiler hiçbir şekilde çocuk/ genç işçi çalıştıramaz.

Yukarıdaki kurallara uymamak ağır sonuçlara yol açar. Özellikle işverenin SGK bildirimlerini yapmaması çocuk işçi çalıştırmakta ciddi cezalar doğurabilir (aşağıdaki sıkça sorulan soruda detaylı açıklanacaktır). Ayrıca 15 yaşını doldurmuş genç işçilerin prime esas işe giriş bildirgesinin yapılması ve sigortalarının yatırılması zorunludur.

ÜCRET HAKKI

Çocuk ve genç işçiler de çalıştıkça ücret alma hakkına sahiptir. Yasal olarak iş sözleşmesi kapsamındaki işlere ücretsiz gönderme yapılamaz; işverene vekalet sayılmazlar. 2014 yılında yapılan düzenlemeyle asgari ücrette yaş ayrımı kaldırılmıştır. Yani 18 yaş altı işçiler için de diğer çalışanlarla aynı asgari ücret ödenir. Bu sayede bir genç işçi, diğer bir işçiyle aynı işi yapıyorsa aynı ücreti alır.

SENDİKA HAKLARI

Genç işçilerin sendikalara üye olmasına da imkân tanınmıştır. Sendikalar Kanunu’na göre 15 yaşını dolduran işçiler işçi sendikalarına üye olabilir. Bu sayede çocuk işçiler çalışma hayatında sendikaların toplu sözleşme ve uyuşmazlık çözüm süreçlerinden yararlanabilir. Sendika kurucusu olabilmek için yasal fiil ehliyeti şart olsa da; kurucu olmak isteyen gençler kazai rüşt (mahkeme kararı ile tam ehliyete sahip olma) ile bu hakkı kazanabilir.

İŞ SÖZLEŞMESİNİ FESİH VE TAZMİNAT HAKKI

Bir çocuğun işten ayrılması konusunda velisinin izni aranmaz. Türkiye’de zorla çalıştırma Anayasa ile yasak olduğundan, çocuk ve genç işçi tek taraflı olarak iş sözleşmesini feshedebilir. İş sözleşmesinin feshi için veli onayı şart değil; işçilerin kendi iradeleriyle iş bırakma hakları vardır.
Kıdem tazminatı konusunda ise çalışanların başlama yaşı önemlidir. İlgili yargı kararlarına göre 13 yaşından küçükken işe başlayan çocukların bu dönemdeki çalışmaları İş Kanunu kapsamı dışında sayılmış; dolayısıyla bu süreler için kıdem tazminatı hesaplanamamıştır. Ancak 15 yaşını doldurunca kanuna uygun şekilde çalışmaya başlayan genç işçiler, diğer işçiler gibi kıdem tazminatı hakkına sahiptir. Sonuç olarak, çocuk yaştayken yasaya aykırı çalıştırılan süreler tartışmalı olsa da, yasal yaşta ve kanuna uygun çalışan işçiler kıdem tazminatı alabilir.

UZMAN İŞ HUKUKU DANIŞMANLIĞI

Çocuk ve genç işçilerle ilgili hukuki anlaşmazlıklarda uzman avukatlardan destek almak önemlidir. Hürriyet Hukuk Bürosu iş hukuku avukatları, çocuk/genç işçi hakları ve tazminat konularında danışmanlık ve dava sürecinde müvekkillerine profesyonel destek sunar. Hak kaybına uğradığınızı düşünüyorsanız, deneyimli avukatlarımızla görüşerek haklarınızı koruyabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR:

Yasal çalışma yaşı kaçtır?

Türkiye’de yasal çalışma yaşı 15’tir. 15 yaşından küçük çocukların çalıştırılması kesinlikle yasaktır. 15-18 yaş arası genç işçiler ise İş Kanunu’nun öngördüğü özel koşullara tâbidir.

Genç işçi kimdir?

Genç işçi, iş Kanunu’na göre 15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını doldurmamış kişiye denir. Bu yaş grubundaki bireyler korumalıdır ve çalışma süreleri gibi düzenlemelerden yararlanır.

Çocuk işçi kimdir?

Çocuk işçi, 14 yaşını bitirmiş ancak 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişidir. Bu yaş grubundaki çocuklar sadece hafif işlerde çalıştırılabilir ve her iş için velisinin onayı ile özel izin alınmalıdır.

Genç işçiler günde kaç saat çalışabilir?

Eğitimlerini tamamlamış 15-18 yaş arası genç işçiler günde en fazla 8 saat, haftada en fazla 40 saat çalıştırılabilir. Okuyan genç işçilere ise ders dışı zamanda günlük 2 saat, haftada 10 saat çalışma izni verilir.

Çocuk işçiler haftada kaç saat çalışır?

Okulunu bitirmiş çocuk işçiler için haftalık maksimum çalışma süresi 35 saattir (günlük en çok 7 saat). Eğer çocuk işçi okula devam ediyorsa, ders dışı zamanlarda haftalık en fazla 10 saat çalışabilir.

Çocuk işçiler hangi işlerde çalışabilir?

Çocuk işçilere izin verilen işler “hafif işler” kategorisine girer. Örneğin; bahçede meyve-sebze toplama, çiçek sulama; küçük esnaf yanındaki satış/komilik işleri; fırın, pastane, büfe gibi yerlerde garsonluk veya satış desteği; kütüphane veya sergi desteği; gazete, dergi dağıtımı gibi işler çocuk işçilere örnek verilebilir. Bu işler ağır fiziksel yük veya tehlike içermez ve çocuğun eğitimi ile gelişimini engellemez.

Genç işçiler hangi işlerde çalışabilir?

Genç işçiler daha geniş bir yelpazede iş yapabilir. Örneğin; konservelik meyve/salça üretimi, turşu veya reçel yapımı, helva-lokum imalatı; kasapta et hazırlama yardımı; çay işleme-paketleme; kuru yemiş paketleme; çocuk hayvan bakımı; tekstil atölyesinde basit işler; ofis büro destek işleri; ilaçlama dışı çiçekçilik ve restoran-servis dışı hizmet işleri genç işçilere uygun işlerdendir. Bu işler, gençlerin fiziksel veya ruhsal gelişimine zarar vermeyecek türdendir.

18 yaşını doldurmayanlar çalışabilir mi, özel izin var mı?

Evet, 15-18 yaş arasındakiler belirli kurallarla çalıştırılabilir. Yasal olarak genç işçiler için ayrı bir “çalışma izni” alma zorunluluğu bulunmaz. Ancak işe başlatmadan önce işverenin, gencin sağlık raporunu ve velisinin onayını alması gereklidir. 14-15 yaş arası çocuklar için sanat/kültür işleri dışında her durum için Çalışma Bakanlığı’ndan izin alınması şarttır. Bazı kurumlar pratikte çocuk işçi çalıştırmak için noterden aile onay belgesi talep edebilir.

17 yaşında biri fabrikada çalışabilir mi?

Evet, 17 yaşındaki bir genç uygun şartlarla fabrikada çalışabilir. İş Kanunu’na göre 15-18 yaş arası genç işçiler çalıştırılabilir; ancak işverenin çalışma saatleri sınırlaması, sağlık muayenesi, güvenlik önlemleri gibi yasal şartlara uyması zorunludur. 17 yaşındaki genç için de günde en fazla 8 saat, haftada 40 saat sınırı geçerlidir.

17 yaşında biri sigortalı çalışabilir mi?

Evet, 15 yaşını dolduran herkes hizmet akdiyle çalıştırılıp sigortalı gösterilmek zorundadır. Dolayısıyla 17 yaşındaki bir genç işçi de SGK’ya bildirilir ve primleri yatırılır. İşveren, gencin sigorta girişini yapmak ve prim ödemelerini sağlamakla yükümlüdür. Bu şekilde çalışan gencin primleri, ileride emeklilik gibi sosyal güvenlik haklarına sayılır.

18 yaş altı çalıştıran işverene ceza var mı?

Evet, SGK 18 yaş altı işçilerin bildirilmemesine karşı yüksek para cezaları uygular. 2025 yılı itibarıyla 18 yaş altındaki işçilerle ilgili ihlallerde idari para cezaları 9.302 TL’den başlayıp durumun ciddiyetine göre 21.213 TL’ye kadar çıkabilir. Örneğin, 15 yaşını doldurmamış bir çocuğu çalıştırmak veya genç işçiyi yasak işlerde/gece vardiyasında çalıştırmak gibi haller için bu cezalar her bir işçi için ayrı ayrı kesilir. SGK müfettişleri tespit ettiğinde işverene idari para cezası uygulanır. Ayrıca, çok ağır istismar hallerinde Türk Ceza Kanunu hükümleri de devreye girebilir. Çocuk işçiyi zorla çalıştırmak veya çalışma hakkını gasp etmek suçu (TCK md.117) işlenirse işverene 6 aya kadar hapis cezası verilebilir.

18 yaş altı ağır işlerde çalışabilir mi?

Hayır. 18 yaşından küçükler için ağır veya tehlikeli işlerde çalışma kesinlikle yasaktır. Yukarıda belirtilen inşaat, madencilik, kimyasal işler gibi tehlikeli işler çocuk ve genç işçiler için kapalıdır. Amaç, fiziksel gücü ve sağlığı tam gelişmemiş bir genci tehlikeye atacak işlerden korumaktır.

18 yaş altı gece çalışabilir mi?

Hayır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 73. maddesine göre sanayi işlerinde 18 yaşını doldurmamış işçiler gece çalıştırılamaz. Gece saatlerinde çalıştırma yasağı, çocuk ve genç işçilerin sağlık ve güvenliğinin korunması için özellikle vurgulanmıştır.

Sendikaya üye olabilir mi?

Evet. Sendikalar Kanunu’na göre 15 yaşını bitiren genç işçiler işçi sendikalarına üye olabilir. Bu sayede yaş sınırı geçtikten sonra sendikal faaliyetlere katılabilir ve toplu pazarlık haklarını kullanabilirler.